Wilsverklaring opstellen: medische wensen vastleggen voor als je zelf geen beslissingen meer kunt nemen

Je kunt je leven lang beslissingen nemen over je eigen medische behandeling. Op het moment dat je dat zelf niet meer kunt, doordat je bewusteloos bent, dement bent geworden of anderszins wilsonbekwaam, neemt iemand anders die beslissingen voor je. Tenzij je je wensen op papier hebt gezet.

Dat doe je in een wilsverklaring. In Nederland is een schriftelijke wilsverklaring juridisch bindend voor artsen: een behandelverbod dat je hebt vastgelegd, moeten hulpverleners respecteren. Toch laat het merendeel van de Nederlanders niets vastleggen.

Deze pagina legt je uit wat een wilsverklaring precies is, welke soorten er bestaan, hoe je er een opstelt en wat de rechtsgevolgen zijn.

Wat is een wilsverklaring?

Een wilsverklaring is een schriftelijk document waarin je vastlegt wat je medische wensen zijn voor het geval je ze zelf niet meer kunt uitspreken. De verklaring wordt alleen gebruikt op het moment dat je wilsonbekwaam bent: je bent niet meer in staat tot een redelijke waardering van je eigen belangen ten aanzien van de te nemen beslissing.

Wilsonbekwaamheid kan ontstaan door een hartstilstand waarbij je bewusteloos bent, dementie of de ziekte van Alzheimer in een gevorderd stadium, een coma of ernstig hersenletsel na een ongeluk of beroerte, een hersentumor die het bewustzijn aantast, ernstige verwardheid door ziekte of medicatie, of elke andere toestand waarbij je niet meer helder kunt communiceren.

Zolang je wilsbekwaam bent, geldt je actuele wens altijd boven alles. Een wilsverklaring treedt alleen in werking als je die actuele wens niet meer kunt uitspreken.

Wettelijke basis: de WGBO

De wilsverklaring in Nederland is verankerd in de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (WGBO), opgenomen in Boek 7, titel 7, afdeling 5 van het Burgerlijk Wetboek.

Artikel 7:450 lid 3 BW bepaalt dat een hulpverlener de kennelijke opvattingen van een patiënt van zestien jaar of ouder, geuit in schriftelijke vorm toen deze nog wilsbekwaam was en inhoudende een weigering van toestemming, dient op te volgen. Dit is de directe wettelijke basis voor het behandelverbod. Een niet-reanimeren verklaring en een niet-reanimerenpenning vallen beide uitdrukkelijk onder dit artikel.

Artikel 7:466 BW regelt het spoedeisend handelen: als een patiënt niet in staat is toestemming te geven en onmiddellijk ingrijpen noodzakelijk is, mag een hulpverlener handelen zonder toestemming. Is er echter een geldige schriftelijke wilsverklaring aanwezig die een behandeling verbiedt, dan vervalt die bevoegdheid. De wilsverklaring stelt artikel 7:466 BW buiten werking voor de behandelingen die erin worden geweigerd.

Artikel 7:465 BW regelt de vertegenwoordiging van de wilsonbekwame patiënt. Als er geen schriftelijk gemachtigde is aangewezen, treden achtereenvolgens op: de curator of mentor (rechterlijk benoemd), de schriftelijk gemachtigde door de patiënt, de partner of levensgezel, en vervolgens een ouder, kind, broer of zus.

Soorten wilsverklaringen in Nederland

In Nederland bestaan vier veelgebruikte medische wilsverklaringen. Ze hebben elk een ander doel en een andere juridische status.

1. Behandelverbod

Het behandelverbod is de kern van de meeste wilsverklaringen. Je schrijft op onder welke omstandigheden je geen medische behandeling meer wilt, omdat de verwachte kwaliteit van leven voor jou niet meer aanvaardbaar is. Je kunt dit breed formuleren of specifiek voor bepaalde ingrepen.

Behandelingen die vaak in een behandelverbod worden opgenomen: reanimatie bij hartstilstand, kunstmatige beademing, opname op de intensive care, kunstmatige toediening van voeding en vocht, ingrijpende operaties, chemotherapie of bestraling, antibiotica bij een levensbedreigende infectie, en nierdialyse.

Juridische status: Bindend voor hulpverleners op grond van artikel 7:450 lid 3 BW. Ook als familieleden het er niet mee eens zijn.

2. Niet-reanimeren verklaring (NR-verklaring)

De niet-reanimeren verklaring is een specifieke, beperktere variant van het behandelverbod: je weigert uitsluitend reanimatie bij een hartstilstand. Het is de meest aangevraagde wilsverklaring in Nederland.

De verklaring kan ook de vorm aannemen van een niet-reanimerenpenning: een draagbaar metalen object aan een ketting of als armband, waarop staat dat de drager niet gereanimeerd wil worden. De niet-reanimerenpenning heeft op grond van artikel 7:450 lid 3 BW dezelfde rechtskracht als een papieren wilsverklaring. De herziene Richtlijnen Reanimatie in Nederland 2025 van de Nederlandse Reanimatie Raad (NRR) instrueren ook burgerhulpverleners expliciet om een zichtbare penning te respecteren.

Juridische status: Bindend op grond van artikel 7:450 lid 3 BW.

3. Medische volmacht (schriftelijke volmacht)

In een medische volmacht wijs je een of meer personen aan die namens jou medische beslissingen mogen nemen als je dat zelf niet meer kunt. De gevolmachtigde mag niet om euthanasie vragen; dat kan alleen de patiënt zelf.

Juridische status: De schriftelijk gemachtigde staat als eerste in de wettelijke vertegenwoordigingsvolgorde van artikel 7:465 lid 3 BW, vóór partner en familie.

4. Schriftelijk euthanasieverzoek

In een schriftelijk euthanasieverzoek leg je vast dat je bij uitzichtloos en ondraaglijk lijden euthanasie wenst. Dit verzoek geeft geen recht op euthanasie: een arts is nooit verplicht euthanasie uit te voeren. Het verzoek is een noodzakelijke maar niet voldoende voorwaarde; de arts toetst of aan alle wettelijke zorgvuldigheidseisen van de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (Wtl) is voldaan.

Juridische status: Richtinggevend, niet afdwingbaar. Een arts mag weigeren op basis van gewetensbezwaren of omdat niet aan de vereisten van de Wtl is voldaan.

Overzicht: welke wilsverklaring doet wat?

Is een wilsverklaring rechtsgeldig zonder notaris?

Ja. Een zelfopgestelde schriftelijke wilsverklaring is rechtsgeldig zodra ze gedateerd en ondertekend is. De wet stelt geen verdere vormvereisten: de tekst mag handgeschreven of getypt zijn. Wat telt is dat de verklaring herleidbaar is tot de persoon die haar heeft opgesteld, en dat die persoon wilsbekwaam was op het moment van ondertekening.

De KNMG, Rijksoverheid en Thuisarts.nl bevestigen allemaal hetzelfde: een gang naar de notaris is niet nodig voor een wilsverklaring.

Wanneer dan wél een notaris?

Voor een levenstestament, waarmee je ook financiële en vermogensrechtelijke volmachten vastlegt. Een levenstestament is nuttig als je wilt regelen wie je bankzaken beheert, je huis verkoopt of je financiële verplichtingen nakomt als jij dat zelf niet meer kunt.

Voor de medische wensen zelf voegt het levenstestament niets toe aan een zelfopgestelde wilsverklaring. De KNMG raadt artsen zelfs af een levenstestament klakkeloos in het medisch dossier op te nemen zonder gesprek: de medische passages zijn vaak te vaag of juridisch niet toepasbaar op de concrete situatie.

Hoe stel je een wilsverklaring op?

Stap 1: Stel je wilsverklaring op met onze gratis tool

Je mag een wilsverklaring volledig zelf schrijven, maar een gestructureerd formulier helpt voorkomen dat je iets vergeet of iets onduidelijk omschrijft. Het makkelijkst gaat dat met onze gratis tool: hiermee kun je je wilsverklaring gratis downloaden en stap voor stap zelf invullen.

Je vult alleen in wat voor jou van toepassing is, ziet je document direct ontstaan en slaat het daarna op als pdf of print het. Je gegevens blijven op je eigen apparaat. Je hoeft je dus niet aan te melden bij een externe partij of te wachten op een formulier.

Stap 2: Bespreek de verklaring met je huisarts

Dit is het meest cruciale praktische advies. Door de wilsverklaring te bespreken met je huisarts:

• Sluit je discussie uit over je wilsbekwaamheid op het moment van ondertekening.
• Krijg je medische uitleg over wat de behandelingen die je weigert concreet inhouden en wat de gevolgen zijn.
• Komt de verklaring in je medisch dossier terecht, zodat andere artsen er bij een crisis direct bij kunnen.
• Kan je huisarts een NTBR-aantekening (Niet Te Behandelen bij Reanimatie) in het dossier opnemen als je reanimatie weigert.

Je arts moet de verklaring niet goedkeuren. Het is jouw recht om behandelingen te weigeren. De arts is er om je te informeren en de verklaring in je dossier op te nemen.

Stap 3: Duid een vertegenwoordiger aan

Wijs in je wilsverklaring een of meerdere vertegenwoordigers aan. Dit is de persoon die namens jou spreekt tegenover artsen als jij dat zelf niet meer kunt. Zonder aangewezen vertegenwoordiger bepaalt de wet de volgorde: eerst de partner of levensgezel, dan een kind, dan een ouder of broer of zus.

Bespreek je wensen uitgebreid met de persoon die je aanwijst. Een vertegenwoordiger die niet weet wat jij wilt, kan je wensen niet adequaat verdedigen. Leg ook vast wie de tweede vertegenwoordiger is als de eerste niet beschikbaar is.

Stap 4: Onderteken, dateer en bewaar correct

• Onderteken met je volledige naam en handtekening.
• Voeg de datum toe. Een gedateerde verklaring geeft meer zekerheid: een recente verklaring wekt minder twijfel of je wensen nog actueel zijn.
• Bewaar het origineel thuis, op een bekende plek.
• Geef een kopie aan je huisarts voor het medisch dossier.
• Geef een kopie aan je vertegenwoordiger.
• Overweeg een kopie bij te houden in je portemonnee (of een kaartje dat verwijst naar de verklaring).

Stap 5: Houd de verklaring actueel

Er is geen wettelijke vervaldatum voor een wilsverklaring in Nederland. Maar een arts mag bij een oud document zonder enige herbevestiging twijfelen of de wensen nog actueel zijn. De Rijksoverheid adviseert daarom regelmatig te controleren of de verklaring nog klopt en zo ja, alleen de datum aan te passen en opnieuw te ondertekenen. Bij inhoudelijke wijzigingen stel je een nieuwe verklaring op en informeer je huisarts en vertegenwoordiger.

Niet reanimeren in Nederland: hoe leg je dat vast?

Niet-reanimeren is de meest aangegeven wens in wilsverklaringen in Nederland. De wens is eenvoudig te begrijpen: bij een hartstilstand wil je niet dat hulpverleners borstcompressies uitvoeren, defibrilleren of je op een beademingsapparaat aansluiten om je hart opnieuw op gang te brengen.

Drie manieren om niet-reanimeren vast te leggen

1. In een schriftelijke wilsverklaring bij de huisarts De meest robuuste en juridisch sterkste methode. Je beschrijft in je wilsverklaring expliciet dat je reanimatie weigert, specificeert eventueel de omstandigheden, en laat de verklaring opnemen in je medisch dossier. Ambulancepersoneel kan via de meldkamer contact opnemen met de huisartsenpost die het dossier kan raadplegen.

2. Een niet-reanimerenpenning De niet-reanimerenpenning is een draagbare wilsverklaring met dezelfde rechtsstatus als een papieren verklaring (art. 7:450 lid 3 BW). Een gepersonaliseerde penning met naam, geboortedatum, pasfoto en handtekening geeft hulpverleners direct identificatiemogelijkheid en is daarmee juridisch het sterkst. Een normale penning zonder persoonsgegevens is ook geldig, mits de wens duidelijk is en herkenbaar als iemands eigen wens.

3. Combinatie van beide De ideale situatie. De papieren verklaring staat in het medisch dossier en is bereikbaar voor zorgverleners via het systeem; de penning is zichtbaar bij de persoon in een acute situatie buiten de medische setting. Samen geven ze de sterkste bescherming.

Nieuwe reanimatierichtlijnen 2025

De Nederlandse Reanimatie Raad (NRR) publiceerde in oktober 2025 herziene Richtlijnen Reanimatie in Nederland 2025. De belangrijkste verandering voor dragers van een wilsverklaring:

Burgerhulpverleners (BHV’ers, EHBO’ers, omstanders met een reanimatiecursus) worden nu expliciet geïnstrueerd om bij een zichtbare niet-reanimeren verklaring of penning niet te starten met reanimeren. In de vorige richtlijnen lag die plicht primair bij professionele zorgverleners. Met de update van 2025 geldt de instructie ook voor lekenhulpverleners.

Professionele hulpverleners (ambulance, SEH-artsen, huisartsenpost) waren al wettelijk verplicht een geldige wilsverklaring te respecteren. Dat is ongewijzigd.

Praktische implicatie: een goed zichtbare penning heeft in 2025 meer praktische waarde dan voor de richtlijnsupdate, ook als omstanders als eerste ter plaatse zijn.

Artikel 7:466 BW en de penning

Zonder wilsverklaring geldt artikel 7:466 BW: in een spoedeisende situatie mag een hulpverlener handelen zonder toestemming van de patiënt, als die niet meer in staat is die toestemming te geven. Standaard gaan hulpverleners er op basis van dit artikel vanuit dat je wél gereanimeerd wilt worden.

Is er wél een geldige niet-reanimeren verklaring of penning aanwezig, dan stelt die het artikel buiten werking voor dat specifieke behandelverbod. De verklaring geldt als een vooraf gegeven weigering van behandeling.

Wilsverklaring bij dementie: begin op tijd

Een wilsverklaring is alleen geldig als je haar hebt opgesteld op een moment dat je wilsbekwaam was. Bij dementie is dat een tijdvenster dat sluit naarmate de ziekte vordert. Wie wacht tot de dementie gevorderd is, verliest definitief de mogelijkheid om zijn wensen zelf vast te leggen.

Iemand die wilsonbekwaam is, kan geen wilsverklaring meer opstellen. Een vertegenwoordiger kan dat ook niet namens hem of haar doen: een vertegenwoordiger mag alleen actuele beslissingen nemen, geen toekomstige wensen vastleggen in een document.

Het KNMG-standpunt voor dementie is dat een wilsverklaring die is opgesteld in de beginfase, toen de patiënt nog wilsbekwaam was, geldig blijft. Hoe concreter en specifieker de verklaring is opgesteld, hoe minder ruimte er is voor twijfel.

Wilsverklaring en familieleden: wie beslist?

Een veelgemaakte fout is de aanname dat familieleden altijd de beslissingen nemen. Dat klopt niet.

Als er een geldige wilsverklaring is met een behandelverbod, gaat die voor op de wensen van familieleden. Ook als een familielid het er niet mee eens is, moet de hulpverlener het in de verklaring vastgelegde behandelverbod volgen. Een arts die dat niet doet, handelt in strijd met de wet.

Als er geen wilsverklaring is, bepaalt de wet de vertegenwoordigingsvolgorde (art. 7:465 BW):

1. De door de rechter benoemde curator of mentor
2. De schriftelijk gemachtigde (aangewezen door de patiënt zelf)
3. De echtgenoot, geregistreerde partner of andere levensgezel
4. Een ouder, kind, broer, zus, grootouder of kleinkind

De aangestelde vertegenwoordiger handelt “in het belang van de patiënt” en zo veel mogelijk “in diens geest”. Een wilsverklaring met duidelijk omschreven wensen en een aangewezen vertegenwoordiger voorkomt dat dit tot familieconflicten leidt.

Wilsverklaring in een verpleeghuis of zorginstelling

In een verpleeghuis of woonzorgcentrum werkt de praktijk anders dan buiten een instelling. Zorgverleners werken op basis van het zorgdossier. Een NTBR-aantekening (Niet Te Behandelen bij Reanimatie) in het dossier is de directe operationele instructie voor het personeel, ook tijdens nachtdiensten en bij wisselingen van zorgverleners.

De wilsverklaring is de juridische onderbouwing; de NTBR-aantekening is de uitvoeringsinstrictie.

Bij opname in een zorginstelling: bespreek je wilsverklaring actief met de verantwoordelijk arts en vraag dat jouw behandelverbod wordt vertaald naar een expliciete NTBR-aantekening in het dossier.

Wilsverklaring versus levenstestament: wat is het verschil?

Een wilsverklaring legt je medische wensen vast. Het is een privédocument dat je zelf opstelt, zonder notaris, en dat in je medisch dossier terechtkomt.

Een levenstestament is een notarieel document dat primair financiële en vermogensrechtelijke volmachten vastlegt: wie mag je bankzaken regelen, je huis verkopen, je belastingaangifte doen. Een levenstestament kan ook medische passages bevatten, maar artsen zijn niet verplicht een levenstestament te volgen als het medische deel niet concreet genoeg is of niet met hen besproken is.

Het levenstestament en de wilsverklaring zijn complementair, niet uitwisselbaar. Voor volledige bescherming heb je beide nodig.

Organisaties en hulpbronnen

KNMG – Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst
Richtlijnen voor artsen over wilsverklaringen, behandelverboden en beslissingen rond het levenseinde.

Patiëntenfederatie – Patiëntenfederatie Nederland
Informatie over patiëntenrechten, behandelweigering en wilsverklaringen.

Rijksoverheid
Officiële overheidsinformatie over het opstellen van een wilsverklaring en patiëntenrechten.

Thuisarts.nl
Onafhankelijke patiëntinformatie van huisartsen over wensen voor zorg en behandeling.