Reanimeren: wat het is, hoe het werkt en wanneer u het mag weigeren
Reanimeren is een levensreddende handeling die iedereen kan leren. Bij een hartstilstand houdt het hart op met kloppen en stopt de bloedtoevoer naar de hersenen. Zonder ingrijpen overlijdt iemand binnen tien minuten. Door direct te starten met borstcompressies en beademing houdt u de bloedsomloop kunstmatig op gang totdat de ambulance arriveert.
In Nederland krijgen jaarlijks circa 17.000 mensen buiten het ziekenhuis een hartstilstand, omgerekend gemiddeld 47 per dag. In circa 75 procent van de gevallen starten omstanders al met reanimeren voordat de ambulance arriveert. Dat maakt een groot verschil: de overlevingskans stijgt van minder dan 10 procent naar circa 23 procent als tijdig wordt gereanimeerd.
Op deze pagina leest u wat reanimeren precies is, hoe u een hartstilstand herkent, welke stappen u volgt, hoe u een AED gebruikt, wat de richtlijnen zeggen en hoe u als patiënt reanimatie kunt weigeren via een niet-reanimerenverklaring.
Wat is reanimeren?
Reanimeren, officieel cardiopulmonale resuscitatie (CPR) of in de internationale literatuur Basic Life Support (BLS), is de combinatie van borstcompressies en beademingen die bij een hartstilstand de bloedsomloop en zuurstoftoevoer naar de hersenen kunstmatig op gang houdt.
Bij een hartstilstand (circulatiestilstand) stopt het hart met pompen. Er stroomt geen bloed meer naar de hersenen. Na vier tot zes minuten begint onomkeerbare hersenschade op te treden. Na tien minuten is overleven zonder ernstige neurologische schade nagenoeg uitgesloten. Reanimeren is de enige manier om die klok te vertragen totdat de ambulance — met geavanceerde apparatuur en medicatie — de circulatie kan herstellen.
Reanimeren is niet hetzelfde als het hart starten
Een veelgehoord misverstand is dat borstcompressies het hart weer doen kloppen. Dat is niet zo. Borstcompressies pompen bloed mechanisch rond, maar starten het hart niet opnieuw op. Dat doet een AED (defibrillator) bij een ritmestoornis die daarvoor gevoelig is, of medicatie die door ambulancepersoneel wordt toegediend. Reanimeren koopt tijd tot defibrillatie of medische behandeling mogelijk is.
Een hartstilstand herkennen
Snel en correct herkennen is de eerste stap. Een hartstilstand herken je aan:
Geen reactie
De persoon reageert niet als u hem aanspreekt of licht schudt aan de schouders.
Geen of abnormale ademhaling
De persoon ademt niet, of vertoont alleen agonale ademhaling: onregelmatige, gorgelende of happende geluiden en bewegingen. Agonale ademhaling wordt soms verward met normale ademhaling, maar is een duidelijk signaal dat de circulatie al gestopt is. Behandel het altijd als een hartstilstand.
Geen pols
Als u getraind bent kunt u de halsslagader controleren, maar dit kost tijd en is zelfs voor geoefenden onbetrouwbaar. De Nederlandse Reanimatie Raad adviseert leken: controleer niet op pols; als iemand niet reageert en niet normaal ademt, begin dan direct te reanimeren.
Reanimeren bij volwassenen: de stappen
Onderstaande stappen zijn gebaseerd op de Richtlijnen Reanimatie in Nederland 2025 van de Nederlandse Reanimatie Raad (NRR), gebaseerd op de ERC-richtlijnen.
Stap 1: Controleer de veiligheid
Zorg dat u uzelf en het slachtoffer niet in gevaar brengt. Controleer de omgeving op gevaren zoals verkeer, stroom of gas.
Stap 2: Controleer het bewustzijn
Spreek het slachtoffer luid aan en schud voorzichtig aan de schouders. Reageert hij niet?
Stap 3: Roep hulp en bel 112
Roep omstanders. Laat iemand 112 bellen en een AED halen. Belt u alleen: bel 112 op luidspreker.
Stap 4: Controleer de ademhaling
Kantel het hoofd achterover (hoofdkantel-kinlift) en controleer maximaal 10 seconden of het slachtoffer normaal ademt. Ademt hij niet of alleen agonaal? Start direct met reanimeren.
Stap 5: 30 borstcompressies
Leg de hielen van uw handen op het midden van de borstkas (onderste helft van het borstbeen). Druk 30 keer recht naar beneden, 5 tot 6 cm diep, met een frequentie van 100 tot 120 per minuut. Houd uw armen gestrekt. Zorg dat de borstkas na elke compressie volledig terugveert (volledige recoil). Onderbreek de compressies niet onnodig; streef naar maximaal 5 seconden onderbreking.
Stap 6: 2 beademingen
Kantel het hoofd en til de kin op. Knijp de neus dicht, sluit uw lippen om de mond en blaas rustig in gedurende 1 seconde, zodat de borstkas omhoogkomt. Geef 2 beademingen. Lukt beademen niet of wilt u dit niet: geef dan alleen borstcompressies (compressie-only reanimatie).
Stap 7: Ga door in de verhouding 30:2
Wissel 30 compressies en 2 beademingen af totdat de ambulance arriveert, de AED beschikbaar is, of het slachtoffer normaal begint te ademen.
AED gebruiken bij reanimatie
Een AED (Automatische Externe Defibrillator) is een apparaat dat het hartritme analyseert en, als het ritme dat vereist, een elektrische schok geeft om het hart terug in een normaal ritme te brengen. Niet alle ritmestoornissen zijn te behandelen met een AED: alleen ventrikelfibrilleren (VF) en ventriculaire tachycardie zonder pols (VT) reageren op defibrillatie.
AED gebruiken: stap voor stap
1. Zet de AED aan — de meeste AED’s starten automatisch zodra het deksel open is of er op een knop wordt gedrukt. Volg de gesproken instructies.
2. Klef de elektroden op de blote borstkas — één elektrode rechts onder het sleutelbeen, één links onder de oksel. Zorg dat de huid droog is. Scheer eventueel borstbeharing weg met het bijgeleverde scheermes.
3. Laat de AED analyseren — raak het slachtoffer niet aan tijdens de analyse. De AED geeft aan of een schok nodig is.
4. Geef de schok — raak het slachtoffer niet aan. Druk op de schokknop als de AED dit aangeeft. Een volautomatische AED geeft de schok zelf.
5. Hervat direct de reanimatie — begin direct na de schok weer met 30 borstcompressies. Wacht niet op een reactie van het slachtoffer.
Reanimeren bij kinderen en zuigelingen
Reanimatie bij kinderen verschilt op een aantal punten van reanimatie bij volwassenen. De richtlijnen van de Nederlandse Reanimatie Raad (2025) onderscheiden drie leeftijdsgroepen.
| Leeftijdsgroep | Eerst | Verhouding | Compressiediepte | Techniek |
|---|---|---|---|---|
| Zuigelingen (<1 jaar) | 5 beademingen | 30:2 (leken) / 15:2 (professionals) | ca. 4 cm | 2 vingers op het midden van de borstkas |
| Kinderen (1–8 jaar) | 5 beademingen | 30:2 (leken) / 15:2 (professionals) | ca. 5 cm | 1 hand of 2 handen, afhankelijk van grootte kind |
| Kinderen (>8 jaar) | 5 beademingen | 30:2 (leken) / 15:2 (professionals) | 5–6 cm | Beide handen, zoals bij volwassenen |
Bij kinderen begint u altijd met 5 beademingen voor de eerste borstcompressies. Dit is omdat een hartstilstand bij kinderen vaker een respiratoire oorzaak heeft dan een cardiale. Zuurstoftoevoer via beademing is dan de eerste prioriteit.
Overlevingskansen na reanimatie in Nederland
Nederland heeft internationaal gezien goede overlevingscijfers na hartstilstand buiten het ziekenhuis. Dat is te danken aan een hoog percentage omstanders dat direct begint te reanimeren, een goed netwerk van burgerhulpverleners en AED’s, en de snelle aanrijtijden van ambulances.
| Feit | Cijfer | Bron |
|---|---|---|
| Hartstilstanden per jaar buiten ziekenhuis | ca. 17.000 | Hartstichting / NRR |
| Gemiddeld per dag | ca. 47 personen | Hartstichting / NRR |
| Omstanders die starten met reanimeren | ca. 75% | Hartstichting / NRR |
| Overlevingskans buiten ziekenhuis (met reanimatie) | ca. 23% | Hartstichting 2023 |
| Kwaliteit van leven na 1 jaar (overlevenden) | 80–90% | Nederlandse Reanimatie Raad |
| Terug aan het werk na 1 jaar | ca. 72% | Nederlandse Reanimatie Raad |
| Overlijdensrisico zonder reanimatie (na 10 min) | nagenoeg 100% | NRR richtlijn 2025 |
| Verlies overlevingskans per minuut zonder reanimatie | 7–10% per minuut | ERC / NRR richtlijn |
De overlevingskansen in het ziekenhuis zijn lager dan buiten het ziekenhuis, ondanks de betere beschikbaarheid van medische hulp. Dit komt doordat patiënten die in het ziekenhuis een hartstilstand krijgen, vaak al ernstig ziek zijn door de aandoening waarvoor ze zijn opgenomen.
Reanimatie weigeren: de niet-reanimerenverklaring
Iedere wilsbekwame patiënt van 16 jaar of ouder heeft het recht reanimatie te weigeren. Dit recht is wettelijk verankerd in artikel 7:450 lid 3 van de WGBO: een schriftelijk behandelverbod van een wilsbekwame patiënt is bindend voor hulpverleners, ook als de patiënt later wilsonbekwaam wordt.
Wat is een niet-reanimerenverklaring?
Een niet-reanimerenverklaring is een schriftelijk document waarin u aangeeft dat u bij een hartstilstand niet gereanimeerd wilt worden. Hulpverleners zijn wettelijk verplicht dit te respecteren. De verklaring werkt ook in de thuissituatie, in een verpleeghuis en in het ziekenhuis.
Niet-reanimerenpenning
Een niet-reanimerenpenning is een draagbaar teken dat de niet-reanimeerverklaring aanvult. De penning is herkenbaar voor hulpverleners en werkt ook buiten de directe medische setting: als u ergens buiten bewustzijn raakt en uw medisch dossier niet direct beschikbaar is, geeft de penning een duidelijk signaal. In Nederland heeft de penning dezelfde juridische status als een schriftelijke verklaring.
Wanneer overweegt u een niet-reanimerenverklaring?
Een niet-reanimerenverklaring is zinvol als u bewust heeft besloten dat u bij een hartstilstand niet wilt worden gereanimeerd. Dat kan zijn omdat u een ernstige ziekte heeft waarbij reanimatie naar uw oordeel slechts zou leiden tot onnodig lijden, omdat u op hoge leeftijd bent en een waardige dood belangrijker vindt dan levensverlenging, of om andere persoonlijke redenen. Bespreek uw overwegingen altijd eerst met uw huisarts zodat de verklaring in uw medisch dossier wordt opgenomen.
Richtlijnen Reanimatie in Nederland 2025
De Nederlandse Reanimatie Raad (NRR) publiceerde in 2025 nieuwe Richtlijnen Reanimatie in Nederland, gebaseerd op de aanbevelingen van de European Resuscitation Council (ERC). De richtlijnen worden elke vijf jaar herzien op basis van de nieuwste wetenschappelijke inzichten.
Wat bleef ongewijzigd
De kern van de reanimatietechniek is onveranderd: compressie-beademingsverhouding 30:2, compressiediepte 5 tot 6 cm, compressiefrequentie 100 tot 120 per minuut en volledige recoil na elke compressie. Ook de maximale onderbrekingstijd van 5 seconden is gehandhaafd.
Belangrijke wijziging: geen standaard stabiele zijligging meer
De stabiele zijligging wordt niet langer standaard toegepast bij een bewusteloos, ademend slachtoffer. Het nieuwe protocol schrijft voor dat het slachtoffer op de rug blijft liggen met de luchtweg vrijgehouden via de kinlift. Dit maakt handelen sneller en eenvoudiger. Als de ademhaling vervolgens wegvalt, ligt het slachtoffer al direct klaar voor reanimatie. Uitzondering: draai iemand alleen op de zij bij een direct verstikkingsrisico (braken) of als u de locatie noodgedwongen moet verlaten.
AED beschikbaarheid
De richtlijn 2025 vervangt de eerdere formulering over “directe beschikbaarheid” van een AED door een concrete norm: een AED moet binnen één minuut beschikbaar zijn. Dit onderstreept het belang van goede spreiding van AED’s in openbare ruimtes en woonwijken.
Organisaties en hulpbronnen
Nederlandse Reanimatie Raad
De officiële instantie voor reanimatierichtlijnen in Nederland. Volledige tekst van de Richtlijnen Reanimatie 2025 en informatie over trainingen.
Hartstichting
Cijfers en statistieken over hartstilstanden in Nederland, campagnes voor reanimatieonderwijs en informatie over het HartslagNu-burgerhulpverlenernetwerk.
HartslagNu
Netwerk van burgerhulpverleners dat via een app wordt opgeroepen bij een hartstilstand in de buurt. Aanmelden als burgerhulpverlener kan via de website.
AED.nl
Overzicht van AED-locaties in Nederland en informatie over aanschaffen en registreren van AED’s.
Rode Kruis
Aanbod van EHBO- en reanimatiecursussen voor particulieren en bedrijven door heel Nederland.
Veelgestelde vragen over reanimeren
1. Wat is reanimeren?
Reanimeren, ook wel cardiopulmonale resuscitatie (CPR) of basale reanimatie genoemd, is een levensreddende handeling die wordt toegepast bij iemand met een hartstilstand. Door borstcompressies en beademing wordt de bloedsomloop kunstmatig op gang gehouden totdat professionele hulp aanwezig is. Zonder reanimatie overlijdt iemand met een hartstilstand binnen tien minuten door zuurstoftekort aan de hersenen.
2. Hoe herken je een hartstilstand?
Een hartstilstand herken je aan drie kenmerken: de persoon reageert niet op aanspreken of schudden, ademt niet of vertoont alleen nog onregelmatige, happen naar adem (agonale ademhaling), en er is geen pols voelbaar. Verwar agonale ademhaling niet met normale ademhaling: het zijn onregelmatige, gorgelende of happende geluiden die erop wijzen dat de circulatie al gestopt is. Twijfel je: begin altijd te reanimeren.
3. Hoe reanimeer je een volwassene?
Controleer de veiligheid, spreek het slachtoffer aan en bel 112. Leg het slachtoffer op de rug op een harde ondergrond. Leg de hielen van uw handen op het midden van de borstkas en druk 30 keer recht naar beneden, 5 tot 6 cm diep, met een frequentie van 100 tot 120 per minuut. Geef daarna 2 beademingen via mond-op-mond. Herhaal de cyclus van 30:2 totdat de ambulance arriveert of de AED beschikbaar is.
4. Wat doet een AED en hoe gebruik je die?
Een AED (Automatische Externe Defibrillator) is een apparaat dat het hartritme analyseert en indien nodig een elektrische schok toedient om het hart terug in een normaal ritme te brengen. Zet de AED aan en volg de gesproken instructies. Kleur de elektroden op de blote borstkas: één onder het rechtersleutelbeen, één links onder de oksel. De AED analyseert het ritme automatisch en geeft aan of een schok nodig is. Raak het slachtoffer niet aan tijdens de schok. Hervat daarna direct de reanimatie.
5. Hoe reanimeer je een kind?
Bij kinderen ouder dan 1 jaar geef je eerst 5 beademingen voor je begint met borstcompressies. De verhouding is daarna 15:2 bij twee hulpverleners (professionelen), of 30:2 bij één hulpverlener of leken. Druk bij kinderen minder diep: bij zuigelingen met 2 vingers circa 4 cm, bij kleine kinderen met één hand circa 5 cm. Bel altijd 112.
6. Hoe groot is de overlevingskans na reanimatie?
In Nederland overleeft ongeveer 23 procent van de mensen die buiten het ziekenhuis een hartstilstand krijgen en worden gereanimeerd. Dat is hoger dan in de meeste andere landen, mede dankzij het hoge percentage omstanders dat start met reanimeren voor de ambulance arriveert (circa 75 procent). Van de overlevenden heeft 80 tot 90 procent een jaar na de reanimatie een goede kwaliteit van leven.
7. Wat veranderde in de reanimatierichtlijnen van 2025?
De Nederlandse Reanimatie Raad publiceerde in 2025 nieuwe richtlijnen gebaseerd op de ERC-aanbevelingen. De compressie-beademingsverhouding 30:2 blijft ongewijzigd, net als de compressiediepte van 5 tot 6 cm en de frequentie van 100 tot 120 per minuut. Belangrijk nieuw punt: de stabiele zijligging wordt niet langer standaard toegepast bij een bewusteloos ademend slachtoffer. In plaats daarvan blijft het slachtoffer op de rug liggen met de luchtweg vrijgehouden via de kinlift, zodat direct gestart kan worden als de ademhaling ophoudt.
8. Mag je weigeren gereanimeerd te worden?
Ja. Een wilsbekwame patiënt van 16 jaar of ouder heeft het recht reanimatie te weigeren. Dit recht is vastgelegd in artikel 7:450 lid 3 van de WGBO. U kunt dit vastleggen in een schriftelijke niet-reanimerenverklaring of een niet-reanimerenpenning. Hulpverleners zijn wettelijk verplicht een geldig behandelverbod te respecteren.
9. Wat is een niet-reanimerenverklaring?
Een niet-reanimerenverklaring is een schriftelijk document waarin u aangeeft dat u bij een hartstilstand niet gereanimeerd wilt worden. De verklaring is juridisch bindend voor hulpverleners op grond van de WGBO. U kunt de verklaring combineren met een niet-reanimerenpenning, die ook buiten de medische setting herkend wordt door hulpverleners.
10. Is reanimeren verplicht als omstander?
Er is in Nederland geen wettelijke plicht voor omstanders om te reanimeren. Wel geldt een morele en maatschappelijke verantwoordelijkheid. Als u iemand ziet neervallen en niets doet terwijl u had kunnen helpen, kan dit in uitzonderlijke gevallen leiden tot aansprakelijkheid. Reanimeren door omstanders verdubbelt de overlevingskans; de Nederlandse Reanimatie Raad en Hartstichting moedigen iedereen dan ook aan een reanimatiecursus te volgen.
11. Hoe snel moet je beginnen met reanimeren?
Zo snel mogelijk, bij voorkeur binnen 4 minuten. Elke minuut zonder reanimatie bij een hartstilstand verkleint de overlevingskans met 7 tot 10 procent. Na 10 minuten zonder reanimatie is overleven zonder ernstige hersenschade nagenoeg uitgesloten. Bel eerst 112, begin dan direct met de borstcompressies terwijl u belt of laat een omstander bellen.
12. Kan reanimeren schade aanrichten?
Ja, maar dat weegt niet op tegen het alternatief. Reanimeren kan ribbenfracturen veroorzaken, zeker bij ouderen. Dit is een aanvaardbare bijwerking. Zonder reanimatie overlijdt iemand met een hartstilstand. Wees niet bang voor fracturen: druk door en reanimeer correct. Bij correcte techniek blijft de schade beperkt en is herstel goed mogelijk.
Marieke van den Berg
Redactrice patiëntenrechten en wilsverklaringen | Gespecialiseerd in wilsverklaringen, medische rechten en het vastleggen van behandelwensen.