Proactieve zorgplanning: uw behandelwensen tijdig bespreken en vastleggen
Proactieve zorgplanning is het tijdig bespreken en vastleggen van uw wensen voor zorg en behandeling, terwijl u dat nog zelf kunt. Het is een continu proces van gesprekken met uw huisarts en naasten over wat u wilt als u zelf niet meer kunt beslissen.
Proactieve zorgplanning wordt door het NHG, de KNMG en alle palliatieve zorgrichtlijnen in Nederland aanbevolen. Het verbetert aantoonbaar de afstemming van zorg op de werkelijke wensen van de patiënt.
Wat is proactieve zorgplanning?
Proactieve zorgplanning, ook wel advance care planning (ACP) of vroegtijdige zorgplanning genoemd, is een continu en dynamisch proces van gesprekken tussen patiënt, naasten en zorgverleners over levensdoelen, wensen en keuzes voor toekomstige zorg.
Het doel is dat de zorg in de toekomst aansluit bij wat de patiënt werkelijk wil, ook als hij of zij dat zelf niet meer kan aangeven. Proactieve zorgplanning gaat verder dan alleen een wilsverklaring: het omvat ook het gesprek over wat voor u kwaliteit van leven betekent en wat u nog wél en niet meer wilt ondergaan.
Proactieve zorgplanning is opgenomen in het Kwaliteitskader palliatieve zorg Nederland en wordt door NHG, KNMG en palliatieve zorginstellingen aanbevolen als standaardonderdeel van goede zorg.
Wanneer begint u?
Proactieve zorgplanning kan al vroeg in het ziekteproces beginnen, zelfs naast curatieve behandelingen. Bij aandoeningen als kanker, hartfalen, COPD of dementie is het aan te raden zo snel mogelijk te starten.
Hoe eerder u uw wensen bespreekt en vastlegt, hoe beter uw behandelaars en naasten weten wat u wilt in een crisissituatie. De KNMG adviseert het gesprek minimaal jaarlijks te herhalen bij mensen in de palliatieve fase, en na elke significante verandering in de gezondheidssituatie.
Wat bespreekt u?
In een proactief zorgplanningsgesprek komen uiteenlopende onderwerpen aan de orde. Wat zijn uw levensdoelen en wat betekent kwaliteit van leven voor u? Welke behandelingen wilt u wel en niet ondergaan? Wie mag namens u beslissen als u dat zelf niet meer kunt? Waar wilt u verblijven in de laatste fase van uw leven?
Concrete behandelbeperkingen zoals niet-reanimeren, geen IC-opname, geen kunstmatige beademing of sondevoeding komen ook aan de orde. De afspraken worden vastgelegd in uw medisch dossier.
Afspraken vastleggen
De afspraken uit proactieve zorgplanning worden vastgelegd in uw medisch dossier. Uw huisarts registreert de gemaakte afspraken, zodat ook andere zorgverleners die bij u betrokken zijn weten wat u wilt. In acute situaties kunnen ambulancepersoneel en ziekenhuisartsen zo ook uw wensen raadplegen.
Naast de registratie in het dossier is het verstandig uw wensen ook persoonlijk vast te leggen in een wilsverklaring. Zo heeft u zelf een document dat u kunt bewaren, meenemen en laten zien.
Wilsverklaring en proactieve zorgplanning
Een wilsverklaring is het schriftelijke complement van proactieve zorgplanning. In uw wilsverklaring legt u uw wensen vast in een document dat u zelf beheert. Een proactief zorgplanningsgesprek met uw arts leidt idealiter tot concrete afspraken die zowel in uw dossier als in uw wilsverklaring worden vastgelegd.
Een keuze om niet gereanimeerd te worden kunt u ook zichtbaar maken met een niet-reanimerenpenning. Die draagt u dagelijks bij u, zodat uw wens ook kenbaar is in acute situaties buiten de zorgketen.
Verschil met advance care planning
Proactieve zorgplanning en advance care planning (ACP) zijn in Nederland grotendeels synoniem. In de Belgische context wordt gesproken over vroegtijdige zorgplanning (VZP). Alle drie de termen beschrijven hetzelfde proces: het tijdig bespreken en vastleggen van behandelwensen en levensdoelen.
In Nederland is er geen aparte vergoedingsstructuur voor proactieve zorgplanning zoals in België (waar het RIZIV de ACP-begeleiding vergoedt). Het gesprek met uw huisarts valt in Nederland onder de reguliere huisartsenzorg.
Organisaties en hulpbronnen
KNMG
Richtlijnen en handreikingen over proactieve zorgplanning en het gesprek over het levenseinde.
Thuisarts.nl
Patiënteninformatie over wensen voor zorg en behandeling en het gesprek met uw arts.
Overpalliatievezorg.nl
Informatie over palliatieve zorg, proactieve zorgplanning en hulpbronnen voor patiënten en naasten.
Patientenfederatie Nederland
Informatie over behandelwensen, palliatieve zorg en rechten rond het levenseinde.
Rijksoverheid
Officiële informatie over keuzes en rechten rond het levenseinde in Nederland.
Veelgestelde vragen over proactieve zorgplanning
1. Wat is proactieve zorgplanning?
Proactieve zorgplanning is een continu en dynamisch proces van gesprekken tussen patiënt, naasten en zorgverleners over levensdoelen, wensen en keuzes voor toekomstige zorg en behandeling. Het doel is dat de zorg in de toekomst aansluit bij wat de patiënt werkelijk wil, ook als hij of zij dat zelf niet meer kan aangeven.
2. Wanneer moet ik beginnen met proactieve zorgplanning?
Proactieve zorgplanning kan al vroeg in het ziekteproces beginnen, zelfs naast curatieve behandelingen. Bij aandoeningen als kanker, hartfalen, COPD of dementie is het aan te raden zo snel mogelijk te starten. Hoe eerder u uw wensen bespreekt en vastlegt, hoe beter uw behandelaars en naasten weten wat u wilt in een crisissituatie.
3. Wat zijn de voordelen van proactieve zorgplanning?
Proactieve zorgplanning heeft een positief effect op het welbevinden van de patiënt, de tevredenheid van naasten en de doelmatigheid van zorg. Patiënten met kanker die tijdig palliatieve zorg ontvangen, lopen vijf keer minder risico op niet-passende zorg in de laatste levensfase. Ook versterkt proactieve zorgplanning de autonomie van de patiënt.
4. Wat bespreek ik bij proactieve zorgplanning?
In een proactief zorgplanningsgesprek komen onder meer de volgende onderwerpen aan de orde: uw levensdoelen en wat voor u kwaliteit van leven betekent, welke behandelingen u wel en niet wilt ondergaan, wie namens u mag beslissen als u dat zelf niet meer kunt, en waar u wilt verblijven en sterven. Behandelbeperkingen zoals niet-reanimeren worden ook besproken.
5. Wie voert het gesprek over proactieve zorgplanning?
Uw huisarts is in de meeste gevallen het eerste aanspreekpunt voor proactieve zorgplanning buiten het ziekenhuis. Bij mensen die in het ziekenhuis worden behandeld, kan ook de behandelend specialist of een palliatief team het gesprek voeren. De NHG en KNMG hebben richtlijnen opgesteld over hoe artsen dit gesprek moeten voeren.
6. Hoe leg ik de afspraken vast?
De afspraken die voortkomen uit proactieve zorgplanning worden vastgelegd in uw medisch dossier, bij voorkeur digitaal. U kunt uw persoonlijke wensen ook vastleggen in een wilsverklaring. De huisarts registreert de gemaakte afspraken, zodat ook andere zorgverleners die bij u betrokken zijn weten wat u wilt.
7. Wat is het verschil tussen proactieve zorgplanning en een wilsverklaring?
Proactieve zorgplanning is een proces van gesprekken en afspraken. Een wilsverklaring is een schriftelijk document waarin u uw wensen vastlegt. Beide zijn complementair. Een proactief zorgplanningsgesprek leidt idealiter tot concrete afspraken die zowel in uw dossier als in een wilsverklaring worden vastgelegd.
8. Kan ik mijn wensen later aanpassen?
Ja. Proactieve zorgplanning is een dynamisch en continu proces. Uw wensen en situatie kunnen veranderen, en de afspraken moeten dan worden herzien. De KNMG adviseert het gesprek minimaal jaarlijks te herhalen bij mensen in de palliatieve fase, en ook na elke significante verandering in de gezondheidssituatie.
9. Is proactieve zorgplanning verplicht?
Nee. Proactieve zorgplanning is geen wettelijke verplichting voor patiënten. Het is een aanbeveling, zowel vanuit de KNMG als vanuit NHG-richtlijnen. Artsen zijn wel verplicht hun patiënten te informeren over hun rechten en over de mogelijkheid om behandelwensen vast te leggen.
10. Wat heeft proactieve zorgplanning te maken met niet-reanimeren?
Een van de meest concrete onderwerpen die in proactieve zorgplanning aan de orde komen, is het reanimatiebeleid: wilt u gereanimeerd worden bij een hartstilstand? Als u dat niet wilt, kan dat worden vastgelegd als NTBR-beleid in uw dossier, in een wilsverklaring, en zichtbaar worden gemaakt met een niet-reanimerenpenning.
11. Wie is verantwoordelijk voor proactieve zorgplanning?
Zowel de patiënt als de zorgverlener heeft een rol. De patiënt mag zelf het gesprek initiëren, maar artsen hebben ook de taak om het gesprek aan te bieden, zeker bij patiënten met een ernstige chronische of levensbedreigende aandoening. De KNMG en het NHG hebben hiervoor concrete handreikingen en e-learnings ontwikkeld.
12. Waar kan ik meer informatie vinden over proactieve zorgplanning?
Uw huisarts is het eerste aanspreekpunt. De KNMG en het NHG bieden richtlijnen en handreikingen. Thuisarts.nl biedt patiënteninformatie over het gesprek met uw arts over behandelwensen. Voor het vastleggen van uw wensen kunt u terecht op onze pagina over de wilsverklaring.
Marieke van den Berg
Redactrice patiëntenrechten en wilsverklaringen | Gespecialiseerd in wilsverklaringen, medische rechten en het vastleggen van behandelwensen.