Negatieve wilsverklaring in Vlaanderen: jouw rechten rond reanimatie en medische behandelingen

Geschreven door Sofie De Mey | Adviseur patiëntenrechten en wilsverklaringen | Leestijd: 18 min

Elke persoon heeft het wettelijke recht om bepaalde medische behandelingen (zoals reanimatie) te weigeren, ook voor het moment dat hij of zij dat zelf niet meer kan uitdrukken. Dat recht leg je vast in een negatieve wilsverklaring. Het document is juridisch bindend: elke arts en zorgverlener in België is wettelijk verplicht het te respecteren.

Toch weten de meeste mensen niet hoe zo’n verklaring werkt, hoe je ze opstelt, waar je ze bewaart en wat ze precies wel en niet dekt.

In het kort: Met een negatieve wilsverklaring kunt u op voorhand bepalen welke behandelingen u niet meer wenst wanneer u zelf niet meer in staat bent om dit te communiceren (wilsonbekwaam bent), bijvoorbeeld door dementie, coma, een beroerte of bij een hartstilstand.

Wat is een negatieve wilsverklaring?

Een negatieve wilsverklaring is een schriftelijk document waarin je vastlegt welke medische onderzoeken of behandelingen je niet meer wenst te ondergaan wanneer je op dat ogenblik zelf geen beslissingen meer kunt nemen. De term “negatief” verwijst niet op een waardeoordeel, maar op het juridische karakter: je wijst iets af.

De verklaring treedt in werking op het moment dat je wilsonbekwaam bent geworden, bijvoorbeeld door:

  • Een hartstilstand
  • Dementie of de ziekte van Alzheimer
  • Coma of ernstig hersenletsel
  • Een hersentumor die het bewustzijn aantast
  • Ernstige verwardheid of psychose
  • Elk ander toestand waarbij je je wil niet meer zelf kenbaar kunt maken

Je kunt in de verklaring weigeren dat artsen overgaan tot reanimatie, kunstmatige beademing, kunstmatige toediening van voeding en vocht, antibiotica, opname op een afdeling intensieve zorg, zware operaties, chemotherapie, bestraling, bepaalde diagnostische onderzoeken (CT-scan, NMR), en meer. De lijst is niet limitatief: je schrijft op wat voor jou van toepassing is.

Cruciaal verschil met een positieve wilsverklaring: wat je weigert via een negatieve wilsverklaring is juridisch afdwingbaar. Wat je eist via een positieve wilsverklaring is dat niet. Artsen zijn nooit verplicht een behandeling uit te voeren louter omdat je die op papier hebt opgeëist.

Wettelijke basis in Vlaanderen: de Wet Patiëntenrechten

De negatieve wilsverklaring is verankerd in artikel 8, §4, vierde lid van de Wet van 22 augustus 2002 betreffende de rechten van de patiënt, zoals nadien gewijzigd, meest recentelijk door de Wet van 6 februari 2024.

Dat artikel bepaalt dat een patiënt op het moment dat hij of zij wilsbekwaam is, schriftelijk van tevoren kan kenbaar maken dat hij of zij bepaalde medische tussenkomsten weigert. Die negatieve wilsverklaring dient door de arts en het behandelend team te worden geëerbiedigd.

Artikel 8/3, ingevoegd door de wet van 6 februari 2024, regelt wat er bij spoedgevallen geldt wanneer er géén duidelijkheid is over de wil van de patiënt: dan handelt de zorgverlener in het belang van de gezondheid van de patiënt. Dit benadrukt nog eens hoe belangrijk het is om een negatieve wilsverklaring op te stellen zolang je daartoe in staat bent: zonder zo’n verklaring gaan artsen bij twijfel over tot behandeling.

In de praktijk betekent dit dat een arts die een geldige negatieve wilsverklaring negeert, de wet overtreedt. De Orde der Artsen bevestigt dit standpunt expliciet.

Verschil tussen negatieve wilsverklaring, DNR-code en zorgvolmacht

Veel mensen gebruiken deze begrippen door elkaar. Ze dekken wezenlijk verschillende situaties.

Document Doel Juridisch karakter Geldigheid Relevant voor niet-reanimeren?
Negatieve wilsverklaring Vooraf behandelingen weigeren Bindend voor arts Onbeperkt Ja, expliciet op te nemen
DNR/CBT-code Arts registreert therapiebeperking in dossier Medisch protocol, geen patiëntenrecht Stopt bij ontslag of overdracht Ja, specifiek code 1
Niet-reanimeren penning Zichtbaar signaal bij acute situaties Communicatiemiddel, geen zelfstandige Belgische wettelijke basis Zolang leesbaar en gedragen Ja, als aanvulling buiten ziekenhuis
Zorgvolmacht (notaris) Volmacht voor medische én vermogensrechtelijke beslissingen Notarieel bindend Onbeperkt Indirect, via aangestelde vertegenwoordiger
Wilsverklaring euthanasie Euthanasie vragen bij onomkeerbare coma Bindend onder strikte wettelijke voorwaarden Onbeperkt (voor verklaringen na 2 april 2020); oude verklaringen moeten herbevestigd worden Nee (ander juridisch kader)
Positieve wilsverklaring Aangeven wat je wél wil Richtinggevend, niet bindend Onbeperkt Nee

Het DNR-order is een beslissing die een arts opstelt op basis van overleg met patiënt en familie. Het wordt opgenomen in het ziekenhuisdossier. In tegenstelling tot de negatieve wilsverklaring stopt een DNR-order bij ontslag uit het ziekenhuis of bij overdracht aan een andere arts. Een negatieve wilsverklaring is permanent en volgt de patiënt over de grenzen van instellingen en artsen heen.

De zorgvolmacht gaat verder dan wilsverklaringen: je vertrouwt iemand niet alleen de medische beslissingen toe, maar ook het bewind over je materiële goederen. Een zorgvolmacht wordt opgesteld bij een notaris en kost geld. Ze is een nuttige aanvulling, maar geen vervanging voor de negatieve wilsverklaring.

Is een negatieve wilsverklaring rechtsgeldig in Vlaanderen?

Ja, onvoorwaardelijk. De negatieve wilsverklaring heeft een bindend karakter in heel België, inclusief Vlaanderen. Elke zorgverlener, of dat nu een huisarts, een spoedarts, een verpleegkundige in een woonzorgcentrum of een ambulancier is, is wettelijk verplicht de wilsverklaring te respecteren. Dit geldt ook als de verklaring jaren eerder werd opgesteld.

Er zijn twee voorwaarden voor juridische geldigheid:

  1. Je was wilsbekwaam op het moment van ondertekening. Precies om discussie hierover achteraf te vermijden, adviseren alle experts de verklaring op te stellen in aanwezigheid van de huisarts.
  2. De verklaring is schriftelijk, gedateerd en ondertekend. Er zijn geen wettelijk verplichte getuigen nodig voor de negatieve wilsverklaring, in tegenstelling tot de wilsverklaring inzake euthanasie, waar twee getuigen verplicht zijn.

Geen getuigen, geen notaris, geen gemeente verplicht. De negatieve wilsverklaring is rechtsgeldig als schriftelijk, ondertekend en gedateerd privédocument. Registratie bij de gemeente is optioneel, niet vereist.

Een belangrijke nuance: in spoedsituaties buiten het ziekenhuis kan de verklaring in de praktijk moeilijk toepasselijk zijn als niemand er op dat moment van op de hoogte is of ze niet bij de hand heeft. Dat is de reden waarom bewaring en communicatie even belangrijk zijn als het opstellen zelf.

Hoe stel je een negatieve wilsverklaring op in Vlaanderen?

Stap 1: Haal een formulier op

In België bestaat er geen wettelijk verplicht model voor een negatieve wilsverklaring. De FOD Volksgezondheid benadrukt zelfs uitdrukkelijk dat je geen voorgeschreven formulier hoeft te gebruiken. Je mag de verklaring volledig in je eigen woorden opstellen, op voorwaarde dat duidelijk vermeld wordt welke behandelingen of onderzoeken je weigert, de tekst gedateerd is en eigenhandig ondertekend.

Je kan kiezen uit verschillende betrouwbare formulieren:

  • Onze gratis online tool: vul je negatieve wilsverklaring stap voor stap in volgens het modeldocument van LEIF en sla ze op als pdf of print ze direct uit. Alles wordt leesbaar en volledig ingevuld, met minder kans op fouten dan met de hand, en je hoeft daarna alleen nog met de pen te ondertekenen. Start via negatieve wilsverklaring invullen.
  • LEIF (Levenseinde Informatie Forum): Op de website van LEIF vindt u een modeldocument van de negatieve wilsverklaring
  • Palliatieve Zorg Vlaanderen: formulier beschikbaar op hun website.
  • Je mutualiteit:
    • – CM en Solidaris bieden geen eigen formulier aan en verwijzen naar het LEIF-model.
    • – Liberale Mutualiteit biedt het LEIF-formulier rechtstreeks aan.
    • – Andere mutualiteiten (Helan, Partena, etc.) bieden vaak ook het LEIF-formulier of een eigen variant.
  • Je gemeentehuis: veel Vlaamse gemeenten geven het LEIF-formulier gratis mee aan de balie of als download.
  • Je huisarts of ziekenhuis: palliatieve supportteams en huisartsen hebben de formulieren meestal ter beschikking.
  • Je hoeft het formulier maar op één plek in te vullen. Juridisch maakt het niet uit welk formulier je kiest, zolang het maar schriftelijk, gedateerd en ondertekend is.

    Stap 2: Vul het in, bij voorkeur samen met je huisarts

    Dit is het belangrijkste praktische advies. Door de verklaring in te vullen in aanwezigheid van je huisarts:

    • Sluit je discussie uit over je wilsbekwaamheid op dat moment.
    • Krijg je duidelijke medische uitleg over de behandelingen die je weigert.
    • Komt je verklaring meteen in je medisch dossier terecht.

    Je arts moet je verklaring niet goedkeuren — het is jouw recht om behandelingen te weigeren. De aanwezigheid van een arts is een sterke praktische voorzorgsmaatregel, geen wettelijke verplichting.

    Stap 3: Duid een vertegenwoordiger aan (sterk aanbevolen)

    In de negatieve wilsverklaring kun je één of meerdere vertegenwoordigers aanduiden. Dit is de persoon die jouw stem is op het moment dat je wilsonbekwaam bent geworden: hij of zij krijgt wettelijk de bevoegdheid om namens jou te handelen en jouw wil tegenover artsen te verdedigen.

    Een vertegenwoordiger kan een familielid zijn, maar ook een vriend of zelfs een zorgverlener. Zorg ervoor dat de aangeduide persoon weet dat hij of zij deze rol heeft en volledig op de hoogte is van jouw wensen.

    Zonder aangestelde vertegenwoordiger treedt de wettelijke cascaderegeling van artikel 14 van de Patiëntenrechtenwet in werking. Dat betekent dat achtereenvolgens de bewindvoerder (indien aangesteld door vrederechter), de samenwonende partner, een meerderjarig kind, een ouder, een meerderjarige broer of zus, en ten slotte de behandelende arts de beslissingen nemen. Door zelf een vertegenwoordiger aan te wijzen, haal je de beslissing weg bij mensen die misschien niet weten wat jij wil.

    Stap 4: Onderteken elk exemplaar origineel

    Maak meerdere exemplaren en onderteken elk exemplaar origineel met de hand. Kopieën zonder originele handtekening zijn juridisch zwakker. Geef een origineel ondertekend exemplaar aan:

    • Je huisarts (voor het patiëntendossier)
    • Je vertegenwoordiger(s)
    • Eventueel je behandelend specialist of het ziekenhuis waar je behandeld wordt

    Bewaar het originele document thuis, op een plek die de mensen in je omgeving kennen.

    Wat kun je precies weigeren?

    De negatieve wilsverklaring is heel breed: je kunt in principe elke medische tussenkomst weigeren. In de Vlaamse praktijk worden het vaakst de volgende handelingen geweigerd:

    Levensverlengende interventies:

    • Reanimatie (borstcompressies, defibrillatie)
    • Kunstmatige beademing (respirator/beademing via tube)
    • Opname op afdeling intensieve zorg
    • Kunstmatige toediening van voeding en vocht (sonde, infuus)

    Behandelingen:

    • Antibiotica (ook bij levensbedreigende infecties)
    • Chemotherapie of bestraling
    • Grote operaties of ingrijpende heelkundige ingrepen
    • Bloedtransfusies
    • Nierdialyse

    Diagnostiek:

    • CT-scan of MRI-onderzoek
    • Invasieve onderzoeken

    Je kunt in de verklaring ook verduidelijken onder welke omstandigheden de weigering geldt: sommige mensen weigeren reanimatie enkel als er geen kans op herstel meer is, anderen weigeren het in alle omstandigheden. Die nuance kun je expliciet omschrijven.

    Wat je niet kunt afdwingen: Je kunt via een negatieve wilsverklaring nooit eisen dat een arts je euthanaseert. Dat valt onder een aparte wet en een aparte wilsverklaring, met eigen strikte voorwaarden.

    Niet reanimeren in België: hoe leg je dat vast?

    Reanimatie weigeren is voor veel mensen de concrete aanleiding om een negatieve wilsverklaring op te stellen. Dat is begrijpelijk: reanimatie is de meest acute en zichtbare medische interventie die zonder jouw inspraak kan plaatsvinden. Als je hart stopt, gaat een hulpverlener standaard over tot borstcompressies en defibrillatie, tenzij er een geldige weigeringsverklaring is.

    In België bestaan er twee complementaire instrumenten om je niet-reanimeren wens te regelen. Ze vullen elkaar aan en worden best gecombineerd. De negatieve wilsverklaring is de wettelijke basis om je wens vast te leggen. De niet-reanimerenpenning dient vooral als zichtbaar signaal in acute situaties buiten het ziekenhuis.

    De negatieve wilsverklaring als basis

    De meest robuuste manier om reanimatie te weigeren is een niet-reanimerenwens expliciet op te nemen in je negatieve wilsverklaring. Je schrijft in het document letterlijk dat je, wanneer je wilsonbekwaam bent, niet gereanimeerd wenst te worden bij een hart- of ademstilstand. Je kunt dit desgewenst nuanceren: sommige mensen weigeren reanimatie enkel als er geen redelijke kans op functioneel herstel meer is; anderen weigeren het in alle omstandigheden, ongeacht de prognose.

    Deze verklaring wordt opgenomen in je patiëntendossier bij de huisarts en, idealiter, in het dossier van elk ziekenhuis of woonzorgcentrum waar je behandeld wordt. Een arts of verpleegkundige die jouw dossier raadpleegt, ziet de wens voor de behandeling begint.

    Het nadeel: buiten een medische instelling is het dossier niet direct beschikbaar. Bij een hartstilstand thuis, op straat of in een winkel heeft de ambulancier geen directe toegang tot jouw medisch dossier. Hier speelt de niet-reanimerenpenning een cruciale rol als zichtbaar signaal.

    De niet reanimeren penning als zichtbaar draagbaar signaal

    In de Belgische en bredere Europese context bestaat er een draagbaar alternatief: een niet-reanimerenpenning. Dit is een metalen penning aan een ketting, waarop duidelijk staat vermeld dat de drager niet gereanimeerd wenst te worden.

    In Nederland is de rechtsstatus van een penning expliciet verankerd in het Burgerlijk Wetboek (art. 7:450 lid 3), waardoor een penning er dezelfde status heeft als een papieren wilsverklaring. In België bestaat die specifieke wettelijke verwijzing naar een penning als draagbaar object niet. De penning op zichzelf geeft in België geen aanvullende juridische bescherming bovenop een schriftelijke wilsverklaring.

    Toch heeft een niet-reanimerenpenning in België reële praktische waarde als communicatiemiddel, en wel om twee redenen:

    De eerste is zichtbaarheid in spoedsituaties. Een ambulancier of voorbijganger die jou bewusteloos aantreft, heeft geen toegang tot je medisch dossier. Een zichtbare penning om de nek of een niet reanimeren armband aan de pols geeft een onmiddellijk signaal dat er een wilsverklaring bestaat en dat je niet gereanimeerd wenst te worden. Dit kan in een acute situatie buiten het ziekenhuis het verschil maken.

    De tweede is de combinatie met de LEIFkaart. De Belgische praktijk is om naast een eventuele penning altijd een LEIFkaart in je portemonnee te bewaren. Op die kaart staat vermeld welke wilsverklaringen je hebt opgesteld, wie je vertegenwoordiger is en hoe je dossier te bereiken is. Een penning en een LEIFkaart samen geven hulpverleners zowel het signaal als de verwijzing.

    Conclusie: een niet-reanimerenpenning vervangt in België de schriftelijke negatieve wilsverklaring niet en heeft geen zelfstandige wettelijke verankering zoals in Nederland. De juiste werkwijze is: stel een negatieve wilsverklaring op met daarin de expliciete weigering van reanimatie, laat die opgenomen worden in je patiëntendossier, en draag een penning en/of bewaar een LEIFkaart als zichtbaar signaal voor acute situaties buiten de medische setting. De drie instrumenten samen geven de sterkste bescherming.

    DNR-code: wat artsen in het ziekenhuis gebruiken

    Wanneer je in een ziekenhuis of woonzorgcentrum opgenomen bent en je wens om niet gereanimeerd te worden bekend is, zal de behandelende arts een DNR-code (Do Not Resuscitate) of CBT-code (Code Beperking Therapie) in je dossier opnemen. Code 1 in het Belgische CBT-systeem staat specifiek voor “niet reanimeren”.

    Die code is de operationele instructie voor het ziekenhuispersoneel: het is wat de verpleegkundige of dienstdoende arts tijdens een nachtshift onmiddellijk ziet in het systeem. De negatieve wilsverklaring is het document dat aan de basis ligt van die code en de juridische grondslag ervan onderbouwt.

    Het probleem is dat een DNR-code stopt bij ontslag uit het ziekenhuis of bij overdracht naar een andere arts. De negatieve wilsverklaring doet dat niet. Precies daarom is de wilsverklaring als permanent document onmisbaar, ook als je in een instelling verblijft.

    Waar bewaar je de verklaring en hoe zorg je dat ze gevonden wordt?

    Een negatieve wilsverklaring die niemand kent of die niet beschikbaar is op het moment dat ze nodig is, heeft geen praktische waarde. Bewaring en bekendmaking zijn minstens even belangrijk als het opstellen.

    Bewaar je verklaring op deze plaatsen:

    • Het origineel thuis, op een afgesproken en bekende plek.
    • Een origineel ondertekend exemplaar in het medisch dossier bij de huisarts. Via het Gedeeld Medisch Dossier (GMD) in België kunnen andere artsen dit raadplegen.
    • Een origineel ondertekend exemplaar bij je vertegenwoordiger.
    • Eventueel een kopie in je ziekenhuisdossier als je frequent behandeld wordt.

    Extra: de LEIFkaart

    LEIF biedt een gratis kaart aan die je in je portemonnee kunt bewaren. Op de LEIFkaart staat vermeld welke wilsverklaringen je hebt opgesteld (inclusief de negatieve wilsverklaring) en wie je vertegenwoordiger en arts zijn. Hulpverleners die de kaart zien, weten meteen dat er een wilsverklaring bestaat en waar ze die kunnen vinden.

    De LEIFkaart is gratis aan te vragen via leif.be of bij een regionaal LEIFpunt.

    Gemeentelijke registratie: optioneel en niet aanbevolen als enige maatregel

    Je kunt de negatieve wilsverklaring bij sommige Vlaamse gemeenten laten registreren. Dit is wettelijk toegestaan maar niet verplicht. Het nadeel is dat een arts in een spoedgeval zelden de tijd heeft om het gemeentelijk register te raadplegen. Registratie in het medisch dossier bij de huisarts is in de praktijk veel effectiever.

    Hoe lang is een negatieve wilsverklaring geldig?

    Onbeperkt in de tijd. De negatieve wilsverklaring heeft geen vervaldatum. Je hoeft ze niet elke vijf jaar te hernieuwen, in tegenstelling tot de wilsverklaring inzake euthanasie.

    Wel is het sterk aanbevolen om de verklaring periodiek te herbevestigen of te actualiseren, vooral als:

    • Je gezondheidssituatie ingrijpend verandert.
    • Je inzichten over het levenseinde evolueren.
    • Je vertegenwoordiger niet meer beschikbaar is of je wil wijzigen.

    Een verklaring die duidelijk herbevestigd of recent bijgewerkt is, heeft in de praktijk meer gezag dan een document van twintig jaar oud zonder enige bevestiging, ook al is de oudere versie juridisch even geldig.

    Intrekken of aanpassen is altijd mogelijk zolang je wilsbekwaam bent. Je vernietigt het oude document, stelt een nieuw op en informeert alle betrokkenen. Er is geen formele procedure vereist.

    Werkt een negatieve wilsverklaring in een woonzorgcentrum?

    Ja, maar met een belangrijke aanvulling. De negatieve wilsverklaring heeft juridisch bindende kracht ook in woonzorgcentra en andere zorginstellingen.

    In de praktijk werkt een DNR- of CBT-codering in het zorgdossier beter als primaire maatregel binnen een instelling. Die code is direct raadpleegbaar door al het personeel en geldt als instructie voor het behandelend team. Nieuw personeel, nachtdiensten en wisselingen van zorgverleners werken altijd via het dossier.

    De aanbeveling: bij opname in een woonzorgcentrum, bespreek je negatieve wilsverklaring actief met de verantwoordelijke arts en vraag dat jouw wensen worden omgezet in een expliciete CBT-codering in het dossier. De negatieve wilsverklaring functioneert dan als bewijsdocument van de achterliggende wil, de CBT-codering als operationele instructie.

    Werkt een negatieve wilsverklaring in het buitenland?

    Nee. De negatieve wilsverklaring is enkel geldig in België. Ze steunt op de Belgische Wet Patiëntenrechten, die geen rechtskracht heeft buiten de Belgische grenzen. Elk land hanteert eigen regelgeving voor behandelweigeringen.

    Als je frequent naar het buitenland reist en waarde hecht aan een vergelijkbare bescherming, vraag dan je huisarts om een meertalige medische verklaring (in het Frans, Engels of Duits, afhankelijk van het land) die je meeneemt op reis. Die geeft geen juridische garantie, maar geeft buitenlandse hulpverleners de nodige informatie om de situatie correct in te schatten.

    Negatieve wilsverklaring bij dementie: wanneer opstellen?

    Dit is de meest urgente boodschap van deze pagina: wacht niet.

    Een negatieve wilsverklaring is enkel geldig als je ze hebt opgesteld op een moment dat je wilsbekwaam was. Bij een diagnose van vroeg stadium dementie is er nog een tijdvenster, maar dat venster sluit. Wie wacht tot de dementie gevorderd is, verliest het recht om de verklaring zelf op te stellen.

    Als iemand de wilsverklaring niet meer zelf kan opstellen wegens wilsonbekwaamheid, kan een vertegenwoordiger dat ook niet voor hem of haar doen. Een vertegenwoordiger kan enkel actuele beslissingen nemen, geen vooruitgeschoven wil vastleggen. De mogelijkheid is dan definitief verloren.

    Vroegtijdige zorgplanning, en dus ook de negatieve wilsverklaring, is dan ook iets wat je het best aanpakt terwijl je gezond bent en nergens van op de hoogte bent.

    Negatieve wilsverklaring en euthanasie: wat is het verschil?

    Dit is een veelvoorkomende verwarring. Het zijn twee volledig gescheiden juridische instrumenten met een fundamenteel ander doel.

    De negatieve wilsverklaring is een passieve weigering van behandelingen. Je zegt: “Als ik wilsonbekwaam ben, start dan geen reanimatie op, sluit me niet aan op een beademingstoestel, enzovoort.” De verklaring leidt niet tot actieve levensbeëindiging door een arts. Ze verhindert dat artsen ingrijpen om je leven te verlengen.

    De wilsverklaring inzake euthanasie is een actief verzoek om levensbeëindiging door een arts, maar enkel in één specifiek scenario: als je in een onomkeerbare coma terechtkomt. Ze is gebaseerd op de Wet van 28 mei 2002 betreffende de euthanasie. Ze vereist twee getuigen, moet elke vijf jaar hernieuwd worden en kan enkel worden uitgevoerd als aan strikte wettelijke voorwaarden is voldaan.

    Je kunt beide documenten naast elkaar opstellen. Ze zijn juridisch complementair en vullen elkaar aan.

    Organisaties en hulpbronnen in Vlaanderen

    LEIF (Levenseinde Informatie Forum) Gespecialiseerde organisatie voor informatie over wilsverklaringen en het levenseinde. Biedt formulieren, de LEIFkaart, regionale LEIFpunten en de LEIFlijn (078 15 11 55). Website: leif.be

    Palliatieve Zorg Vlaanderen Koepelorganisatie voor palliatieve zorg. Biedt informatie, formulieren en verwijzingen naar de 15 regionale netwerken palliatieve zorg. Website: palliatievezorgvlaanderen.be

    Uw huisarts Eerste aanspreekpunt voor het opstellen en bewaren van de verklaring. Kan de verklaring opnemen in het Gedeeld Medisch Dossier.

    Uw ziekenfonds / mutualiteit CM, Mutualiteit Solidaris, Liberale Mutualiteit en anderen bieden formulieren en informatiesessies aan.

    Uw gemeentehuis Voor het gratis afhalen van formulieren (negatieve wilsverklaring wordt hier doorgaans niet geregistreerd, in tegenstelling tot de wilsverklaring euthanasie).

    Veelgestelde vragen over de negatieve wilsverklaring in Vlaanderen

    1. Moet ik toestemming van mijn arts om een negatieve wilsverklaring op te stellen?

    Nee. Het is jouw recht als patiënt om behandelingen te weigeren. Je hebt geen toestemming van een arts nodig. Wel is het sterk aanbevolen de verklaring in aanwezigheid van de huisarts op te stellen, zodat er achteraf geen discussie kan zijn over je wilsbekwaamheid op dat moment.

    2. Heb ik getuigen nodig voor een negatieve wilsverklaring?

    Nee. De negatieve wilsverklaring vereist geen getuigen. Dat verschilt van de wilsverklaring inzake euthanasie, waar twee getuigen wettelijk verplicht zijn.

    3. Moet ik de verklaring laten registreren bij de gemeente?

    Nee, dat is niet wettelijk verplicht en ook niet de aanbevolen primaire maatregel. Registratie bij de huisarts in het patiëntendossier is praktisch gezien veel effectiever.

    4. Is de verklaring ook geldig als ik ze jaren geleden heb opgesteld?

    Ja. De negatieve wilsverklaring is onbeperkt geldig in de tijd. Een arts kan ze in principe niet naast zich neerleggen omdat ze oud is. In de praktijk is het wel verstandig om ze periodiek te herbevestigen of te actualiseren.

    5. Kan mijn familie de verklaring overrulen?

    Nee. Als er een geldige negatieve wilsverklaring is, gaat die voor op de wensen van familieleden. Een arts die een geldige wilsverklaring negeert omdat de familie dat eist, handelt in strijd met de Wet Patiëntenrechten. Precies om conflicten te vermijden, is het raadzaam om naasten vooraf te informeren over je wens en de verklaring.

    6. Wat als er geen verklaring is en ik in een coma beland?

    Dan treedt de wettelijke cascaderegeling in werking: achtereenvolgens de aangestelde vertegenwoordiger (indien eerder aangeduid), de samenwonende partner, een meerderjarig kind, een ouder, een meerderjarige broer of zus, en als laatste de behandelende arts. Zonder wilsverklaring nemen anderen de beslissingen, mogelijk niet conform jouw wensen.

    7. Wat als ik me later bedenk?

    Zolang je wilsbekwaam bent, kun je de verklaring altijd aanpassen of intrekken. Je vernietigt de oude versie, maakt een nieuwe en informeert je arts en vertegenwoordiger. Er is geen formele procedure vereist.

    8. Kan een minderjarige een negatieve wilsverklaring opstellen?

    Dat is genuanceerd. De Wet Patiëntenrechten voorziet dat minderjarigen recht hebben op inspraak die toeneemt naarmate ze ouder worden, maar wilsbekwaamheid wordt per geval beoordeeld. In de praktijk zal een arts de wilsbekwaamheid van een minderjarige beoordelen in functie van leeftijd en rijpheid. Voor minderjarigen jonger dan 14 jaar zijn de ouders of voogd de beslissingsnemers; voor oudere minderjarigen geldt een grijze zone. Bespreek dit met de behandelende arts.

    9. Werkt de verklaring ook bij een thuis opgeroepen ambulancier?

    In principe ja: een ambulancier is een zorgverlener gebonden aan de Wet Patiëntenrechten. In de praktijk is de toepassing in een acute spoedgeval thuis moeilijker als de verklaring niet direct beschikbaar of zichtbaar is. Een LEIFkaart in de portemonnee en een duidelijk zichtbaar bewaard document thuis verhogen de kans op correcte naleving aanzienlijk.

    10. Hoe weiger ik reanimatie in België als ik thuis of buiten het ziekenhuis een hartstilstand krijg?

    Dit is precies de situatie waarvoor een negatieve wilsverklaring alleen onvoldoende is als ze enkel in een dossier zit dat hulpverleners ter plaatse niet kunnen raadplegen. De meest effectieve aanpak combineert drie elementen: een negatieve wilsverklaring met daarin de expliciete weigering van reanimatie (bewaard bij de huisarts en opgenomen in het GMD), een LEIFkaart in je portemonnee waarop staat dat je deze verklaring hebt, en een niet-reanimerenpenning of armband dat een ambulancier of omstander onmiddellijk ziet. In België heeft de penning zelf geen zelfstandige wettelijke verankering zoals in Nederland, maar de combinatie van het leesbare signaal en de verwijzing via de LEIFkaart geeft hulpverleners in een acute thuissituatie de informatie die ze nodig hebben.

    11. Wat is het verschil tussen een niet-reanimerenpenning in België en in Nederland?

    In Nederland is de rechtsstatus van een niet-reanimerenpenning als draagbare wilsverklaring expliciet verankerd in artikel 7:450 lid 3 van het Burgerlijk Wetboek. Een penning heeft er dezelfde juridische status als een schriftelijke wilsverklaring. In België bestaat die specifieke wettelijke verankering voor een draagbaar object niet. In België is de schriftelijke negatieve wilsverklaring het primaire juridische document. Een penning functioneert in de Belgische context als communicatiemiddel dat hulpverleners in acute situaties signaleert dat er een wilsverklaring bestaat, maar vervangt de schriftelijke verklaring niet.

    12. Verschilt de negatieve wilsverklaring in Vlaanderen van die in Wallonië of Brussel?

    De juridische basis is federaal: de Wet Patiëntenrechten geldt in heel België. Er is geen regionaal onderscheid in rechtsgeldigheid. Wel zijn er praktische organisatorische verschillen: de formulieren, de ondersteunende organisaties (LEIF in Vlaanderen, ULteam en LEIF in Brussel en Wallonië) en de gemeentelijke praktijken kunnen licht verschillen. De rechtskracht is identiek.

    13. Moet ik de verklaring na 5 jaar hernieuwen?

    Nee. De negatieve wilsverklaring heeft geen vervaldatum en moet niet periodiek hernieuwd worden. Dat is een verschil met de wilsverklaring inzake euthanasie, die elke vijf jaar hernieuwd moet worden om geldig te blijven.

    14. Kan ik de verklaring ook digitaal bewaren?

    Bewaar altijd minstens één origineel, met de hand ondertekend exemplaar. Een digitale scan of foto heeft geen juridische gelijkwaardige status als het origineel. Wel kan een digitale kopie dienen als snelle naslag voor zorgverleners die het origineel opvragen. Je huisarts kan de verklaring opnemen in het elektronisch patiëntendossier (via het GMD), wat de praktische toegankelijkheid aanzienlijk vergroot.

    15. Is de negatieve wilsverklaring geldig in het buitenland?

    Nee. Ze steunt op Belgische wetgeving en heeft geen rechtskracht buiten België. Voor buitenlandse reizen kun je je huisarts vragen een meertalige medische verklaring op te stellen als informatief document voor buitenlandse zorgverleners. Die geeft geen juridische garantie maar heeft communicatieve waarde.

    16. Wat als de arts weigert de verklaring na te leven?

    Een arts die een geldige negatieve wilsverklaring negeert zonder gegronde reden handelt in strijd met de wet. Je vertegenwoordiger kan de arts hierop aanspreken. In geval van aanhoudende weigering kan klacht worden ingediend bij de Orde der Artsen of de bevoegde ombudsdienst van het ziekenhuis. In de praktijk zijn problemen over het algemeen te wijten aan onbekendheid met de verklaring, niet aan bewuste weigering, wat de bewaring en communicatie nog eens benadrukt.

    17. Wat is het verschil tussen een negatieve wilsverklaring en vroegtijdige zorgplanning?

    Vroegtijdige zorgplanning (VZP of “Advance Care Planning”) is het bredere proces van nadenken over, bespreken van en vastleggen van je wensen rondom het levenseinde. De negatieve wilsverklaring is één specifiek juridisch document dat deel uitmaakt van dat bredere proces. VZP omvat ook gesprekken met naasten, het aanduiden van een vertegenwoordiger, het invullen van een LEIFplan en andere vormen van voorbereiding.

    Sofie De Mey

    Sofie De Mey

    Adviseur patiëntenrechten en wilsverklaringen | Gespecialiseerd in de Wet Patiëntenrechten en voorafgaande zorgplanning