Hartstilstand: oorzaken, symptomen en wat u moet doen
Een hartstilstand is een plotselinge, levensbedreigende situatie waarbij het hart ophoudt effectief bloed rond te pompen. Anders dan vaak gedacht is een hartstilstand geen hartinfarct: het is een elektrisch probleem in het hart, geen verstopping van een bloedvat. Zonder onmiddellijk ingrijpen leidt een hartstilstand binnen enkele minuten tot de dood.
In Nederland krijgen jaarlijks ongeveer 17.000 mensen buiten het ziekenhuis een hartstilstand, gemiddeld 47 per dag. In ongeveer 70 procent van de gevallen gebeurt dit thuis. Snelle reanimatie en het gebruik van een AED zijn doorslaggevend: ze kunnen de overlevingskans verveelvoudigen.
Op deze pagina leest u wat een hartstilstand precies is, hoe het verschilt van een hartinfarct, wat de oorzaken en symptomen zijn, wat u moet doen, hoe groot de overlevingskansen zijn en hoe u zelf het risico kunt verlagen.
Wat is een hartstilstand?
Bij een hartstilstand, in professionele kringen circulatiestilstand genoemd, stopt het hart plotseling met het effectief rondpompen van bloed. Het hart werkt normaal gesproken dankzij elektrische signalen die zorgen voor een regelmatig ritme. Bij een hartstilstand raken die signalen ontregeld.
Meestal gebeurt dit door ventrikelfibrilleren: het hart trilt chaotisch in plaats van krachtig samen te trekken. Soms stopt het hart volledig (asystolie). In beide gevallen wordt er geen bloed meer rondgepompt en krijgen de hersenen en andere organen geen zuurstof meer.
Omdat hersencellen zeer gevoelig zijn voor zuurstoftekort, treedt binnen vier tot zes minuten onomkeerbare hersenschade op. Daarna volgt overlijden. Dit verklaart waarom onmiddellijke reanimatie van levensbelang is: het houdt de bloedsomloop kunstmatig op gang tot het hart met een AED of medische behandeling weer op gang kan worden gebracht.
Hartstilstand versus hartinfarct: het cruciale verschil
De termen hartstilstand en hartinfarct worden vaak door elkaar gebruikt, maar het zijn verschillende aandoeningen met een andere oorzaak, andere symptomen en een andere noodzakelijke reactie.
| Hartstilstand | Hartinfarct | |
|---|---|---|
| Aard van het probleem | Elektrisch: het hartritme valt weg | Doorbloeding: een kransslagader raakt verstopt |
| Klopt het hart nog? | Nee, het pompt geen bloed meer rond | Ja, meestal nog wel (maar onvolledig) |
| Is de persoon aanspreekbaar? | Nee, direct buiten bewustzijn | Meestal wel, met pijn op de borst |
| Belangrijkste actie | Direct reanimeren + AED + 112 | Direct 112, persoon rust laten houden |
| Helpt een AED? | Ja, bij een schokbaar ritme | Nee, niet direct (tenzij er een hartstilstand optreedt) |
Een hartinfarct kan wél een hartstilstand veroorzaken: als door het zuurstoftekort het hartritme ontregeld raakt. Maar lang niet elk hartinfarct leidt tot een hartstilstand, en een hartstilstand heeft lang niet altijd een hartinfarct als oorzaak.
Oorzaken van een hartstilstand
Een hartstilstand heeft meestal een onderliggende hartaandoening als oorzaak, maar kan ook optreden bij mensen zonder bekende hartziekte.
Hartgerelateerde oorzaken
– Een doorgemaakt of acuut hartinfarct
– Hartfalen of een vergroot hart
– Aangeboren of erfelijke ritmestoornissen (zoals het lange-QT-syndroom of brugadasyndroom)
– Hartspierziekten (cardiomyopathie)
– Hartklepafwijkingen
Niet-hartgerelateerde oorzaken
– Ernstig zuurstoftekort (bijvoorbeeld door verstikking of verdrinking)
– Elektrocutie
– Ernstige elektrolytstoornissen in het bloed
– Overdosis medicatie of drugs
– Ernstig bloedverlies of shock
Bij jonge, ogenschijnlijk gezonde mensen wordt een plotse hartstilstand vaak veroorzaakt door een niet eerder ontdekte erfelijke ritmestoornis of hartspierziekte. Daarom wordt na een hartstilstand bij een jong persoon vaak ook familieonderzoek aangeboden.
Symptomen: een hartstilstand herkennen
Een hartstilstand treedt meestal plotseling en zonder waarschuwing op. Snelle herkenning is letterlijk van levensbelang.
De drie hoofdkenmerken
1. Plotseling in elkaar zakken
De persoon valt onverwacht neer en verliest het bewustzijn.
2. Geen reactie
De persoon reageert niet op aanspreken of voorzichtig schudden aan de schouders.
3. Geen of abnormale ademhaling
De persoon ademt niet, of vertoont alleen happende, onregelmatige ademhaling (agonale ademhaling). Dit laatste wordt soms verward met normale ademhaling, maar is een teken van een hartstilstand.
Mogelijke waarschuwingssignalen vooraf
Soms, maar lang niet altijd, gaan er kortdurende signalen aan vooraf: pijn of druk op de borst, hartkloppingen, duizeligheid, extreme vermoeidheid of kortademigheid. Deze signalen ontbreken echter vaak volledig.
Wat te doen bij een hartstilstand
Bij een hartstilstand telt elke seconde. Onderstaande stappen volgen de Richtlijnen Reanimatie in Nederland 2025 van de Nederlandse Reanimatie Raad.
Stap 1: Controleer reactie en ademhaling
Spreek de persoon aan en schud voorzichtig. Geen reactie en geen normale ademhaling? Ga uit van een hartstilstand.
Stap 2: Bel 112
Bel zelf of laat een omstander bellen. Zet de telefoon op de luidspreker zodat de centralist u kan begeleiden.
Stap 3: Start borstcompressies
Plaats uw handen op het midden van de borstkas. Druk 30 keer recht naar beneden, 5 tot 6 cm diep, met een frequentie van 100 tot 120 per minuut.
Stap 4: Geef 2 beademingen
Kantel het hoofd, knijp de neus dicht en blaas tweemaal rustig in. Lukt of wilt u niet beademen, geef dan alleen borstcompressies.
Stap 5: Gebruik een AED
Laat zo snel mogelijk een AED halen. Zet hem aan en volg de gesproken instructies. De AED bepaalt zelf of een schok nodig is.
Stap 6: Ga door
Blijf reanimeren in de verhouding 30:2 tot de ambulance arriveert of het slachtoffer weer normaal ademt.
Meer gedetailleerde uitleg over de techniek vindt u op de pagina reanimeren.
Overlevingskansen na een hartstilstand
De overlevingskans hangt sterk af van hoe snel met reanimatie en defibrillatie wordt begonnen. In Nederland zijn de cijfers internationaal gezien goed.
| Gegeven | Cijfer | Bron |
|---|---|---|
| Hartstilstanden per jaar buiten ziekenhuis | ca. 17.000 | Hartstichting / NRR |
| Gemiddeld per dag | ca. 47 personen | Hartstichting / NRR |
| Aandeel dat thuis gebeurt | ca. 70% | Hartstichting / NRR |
| Gemiddelde leeftijd slachtoffers | 67 jaar | Nederlandse Reanimatie Raad |
| Overlevingskans buiten ziekenhuis (algemeen) | ca. 10–15% | Hartstichting / NRR |
| Overlevingskans bij directe reanimatie | ca. 23% | Hartstichting 2023 |
| Goede kwaliteit van leven na 1 jaar | 80–90% van overlevenden | Nederlandse Reanimatie Raad |
| Verlies overlevingskans per minuut zonder reanimatie | 7–10% per minuut | ERC / NRR richtlijn |
De overlevingskans bij een hartstilstand in het ziekenhuis is lager dan daarbuiten, ondanks de snellere medische hulp. Dat komt doordat patiënten die in het ziekenhuis een hartstilstand krijgen vaak al ernstig ziek zijn door de aandoening waarvoor ze zijn opgenomen.
Risicofactoren en preventie
Hoewel een hartstilstand niet altijd te voorkomen is, kunt u het risico verlagen door de bekende risicofactoren voor hart- en vaatziekten aan te pakken.
Beïnvloedbare risicofactoren
– Roken
– Hoge bloeddruk
– Verhoogd cholesterol
– Overgewicht
– Gebrek aan beweging
– Overmatig alcoholgebruik
– Onbehandelde diabetes
Niet-beïnvloedbare risicofactoren
– Leeftijd
– Erfelijke aanleg
– Een eerder doorgemaakt hartinfarct of bestaande hartziekte
– Mannelijk geslacht (iets hoger risico)
Preventie bij verhoogd risico
Mensen met een sterk verhoogd risico, bijvoorbeeld na een hartinfarct of bij een erfelijke ritmestoornis, kunnen met hun cardioloog bespreken of aanvullende maatregelen zinvol zijn. Een inwendige defibrillator (ICD) kan bij hoogrisicopatiënten levensreddend zijn: het apparaat herkent een levensbedreigende ritmestoornis en geeft automatisch een schok.
Hartstilstand en de niet-reanimerenverklaring
Niet iedereen wil bij een hartstilstand gereanimeerd worden. Een wilsbekwame patiënt van 16 jaar of ouder heeft het wettelijke recht reanimatie te weigeren, vastgelegd in artikel 7:450 lid 3 van de WGBO.
De niet-reanimerenverklaring
Een niet-reanimerenverklaring is een schriftelijk document waarin u vastlegt dat u bij een hartstilstand niet gereanimeerd wilt worden. Hulpverleners zijn wettelijk verplicht dit te respecteren. De verklaring werkt binnen de zorgketen: ze wordt opgenomen in uw medisch dossier.
De niet-reanimerenpenning
Buiten de zorgketen, bijvoorbeeld thuis of op straat, kan een hulpverlener uw dossier niet raadplegen. Een niet-reanimerenpenning is een draagbaar teken dat ook in die situatie zichtbaar maakt dat u reanimatie weigert. In Nederland heeft de penning dezelfde juridische status als een schriftelijke verklaring. De penning heeft geen rechtskracht in het buitenland.
Organisaties en hulpbronnen
Hartstichting
Cijfers over hartstilstanden, informatie over reanimatie, AED’s en het burgerhulpverlenernetwerk HartslagNu.
Nederlandse Reanimatie Raad
De officiële reanimatierichtlijnen 2025 en informatie over reanimeren bij een hartstilstand.
HartslagNu
Het landelijke burgerhulpverlenernetwerk dat via een app wordt opgeroepen bij een hartstilstand in de buurt.
Hartpatiënten Nederland
Patiëntinformatie over hartstilstand, oorzaken, behandeling en herstel.
Thuisarts.nl
Onafhankelijke patiëntinformatie van huisartsen over reanimatiewensen en het vastleggen daarvan.
Veelgestelde vragen over hartstilstand
1. Wat is een hartstilstand?
Een hartstilstand, medisch een circulatiestilstand, is een plotselinge stoornis waarbij het hart ophoudt effectief bloed rond te pompen. Meestal komt dit door een elektrische ritmestoornis zoals ventrikelfibrilleren, waarbij het hart chaotisch trilt in plaats van regelmatig samentrekt. Binnen enkele seconden raakt iemand buiten bewustzijn. Zonder onmiddellijke reanimatie treedt binnen vier tot zes minuten onomkeerbare hersenschade op en volgt overlijden.
2. Wat is het verschil tussen een hartstilstand en een hartinfarct?
Een hartstilstand is een elektrisch probleem: het hartritme raakt ontregeld waardoor het hart stopt met pompen. Een hartinfarct is een doorbloedingsprobleem: een kransslagader raakt verstopt waardoor een deel van de hartspier geen zuurstof krijgt en afsterft. Bij een hartinfarct is de persoon meestal nog aanspreekbaar en klopt het hart nog. Een hartinfarct kan wel een hartstilstand veroorzaken, maar het zijn verschillende aandoeningen.
3. Wat zijn de symptomen van een hartstilstand?
Een hartstilstand treedt meestal plotseling en zonder waarschuwing op. De belangrijkste kenmerken zijn: de persoon zakt plotseling in elkaar, reageert niet op aanspreken of schudden, en ademt niet of vertoont alleen happende, onregelmatige ademhaling (agonale ademhaling). Soms gaan er kortdurende waarschuwingssignalen aan vooraf zoals pijn op de borst, hartkloppingen, duizeligheid of kortademigheid, maar vaak ontbreken deze.
4. Wat moet ik doen bij een hartstilstand?
Bel onmiddellijk 112 of laat iemand dat doen. Begin direct met reanimeren: 30 borstcompressies van 5 tot 6 cm diep met een frequentie van 100 tot 120 per minuut, gevolgd door 2 beademingen. Laat zo snel mogelijk een AED halen en volg de gesproken instructies. Ga door tot de ambulance arriveert of het slachtoffer weer normaal ademt. Elke minuut zonder reanimatie verlaagt de overlevingskans met 7 tot 10 procent.
5. Hoeveel mensen krijgen jaarlijks een hartstilstand in Nederland?
In Nederland krijgen jaarlijks ongeveer 17.000 mensen buiten het ziekenhuis een hartstilstand, omgerekend gemiddeld 47 per dag. In ongeveer 70 procent van de gevallen gebeurt dit thuis. De gemiddelde leeftijd van slachtoffers is 67 jaar. Daarnaast krijgen ook mensen die al in het ziekenhuis zijn opgenomen een hartstilstand.
6. Wat is de overlevingskans na een hartstilstand?
De overleving na een hartstilstand buiten het ziekenhuis ligt in Nederland gemiddeld rond de 10 tot 15 procent. Wanneer er direct wordt gereanimeerd, stijgt die kans naar ongeveer 23 procent (Hartstichting), hoog vergeleken met andere landen, dankzij het netwerk van burgerhulpverleners en AED’s. Van de overlevenden heeft 80 tot 90 procent een jaar later een goede kwaliteit van leven. Snelle reanimatie en defibrillatie zijn doorslaggevend voor de overlevingskans.
7. Werkt een AED altijd bij een hartstilstand?
Nee. Een AED werkt alleen bij een zogenaamd schokbaar ritme: ventrikelfibrilleren of ventriculaire tachycardie zonder pols. De AED analyseert het hartritme automatisch en geeft alleen een schok als die zinvol is. Bij andere ritmestoornissen, zoals een volledig stilstaand hart (asystolie), geeft de AED geen schok maar instrueert hij door te gaan met borstcompressies. Daarom blijft reanimatie altijd de basis.
8. Wat zijn de oorzaken van een hartstilstand?
De meest voorkomende oorzaak is een onderliggende hartaandoening, zoals een doorgemaakt hartinfarct, hartfalen of een aangeboren ritmestoornis. Andere oorzaken zijn een acuut hartinfarct, ernstige elektrolytstoornissen, verdrinking, elektrocutie, ernstig zuurstoftekort of overdosis medicatie of drugs. Soms treedt een hartstilstand op bij mensen zonder bekende hartziekte, bijvoorbeeld door een erfelijke ritmestoornis.
9. Kun je een hartstilstand voelen aankomen?
Meestal niet. Een hartstilstand treedt vaak volledig onverwacht op. Bij sommige mensen gaan kortdurende waarschuwingssignalen vooraf, zoals pijn of druk op de borst, hartkloppingen, extreme vermoeidheid, kortademigheid of duizeligheid. Deze signalen zijn echter niet specifiek en ontbreken vaak. Wie deze klachten herhaaldelijk ervaart, doet er goed aan dit met de huisarts te bespreken.
10. Kan ik een hartstilstand voorkomen?
Het risico is te verlagen, maar niet volledig uit te sluiten. Belangrijke maatregelen zijn: niet roken, gezond eten, voldoende bewegen, een gezond gewicht behouden, bloeddruk en cholesterol onder controle houden en overmatig alcoholgebruik vermijden. Wie een verhoogd risico heeft door een hartaandoening of erfelijke aanleg, kan met de cardioloog bespreken of aanvullende maatregelen zinvol zijn, zoals medicatie of een inwendige defibrillator (ICD).
11. Mag ik weigeren gereanimeerd te worden bij een hartstilstand?
Ja. Een wilsbekwame patiënt van 16 jaar of ouder heeft het recht reanimatie te weigeren. Dit recht is vastgelegd in artikel 7:450 lid 3 van de WGBO. U kunt dit vastleggen in een schriftelijke niet-reanimerenverklaring of met een niet-reanimerenpenning. Hulpverleners zijn wettelijk verplicht een geldig behandelverbod te respecteren.
12. Wat gebeurt er na een geslaagde reanimatie?
Na een geslaagde reanimatie wordt de patiënt met spoed naar het ziekenhuis gebracht, vaak naar de intensive care. Daar wordt de oorzaak van de hartstilstand onderzocht met onder meer een hartfilmpje, bloedonderzoek en hartkatheterisatie. Afhankelijk van de oorzaak volgt behandeling, zoals het plaatsen van een stent, medicatie of een inwendige defibrillator. Veel overlevenden hebben baat bij revalidatie en nazorg, gericht op zowel lichamelijk als cognitief herstel.
Marieke van den Berg
Redactrice patiëntenrechten en wilsverklaringen | Gespecialiseerd in wilsverklaringen, medische rechten en het vastleggen van behandelwensen.