Dialyse: nierfunctievervangende behandeling en uw keuze

Geschreven door Marieke van den Berg | Redactrice patiëntenrechten en wilsverklaringen | Leestijd: 11 min

Dialyse is een nierfunctievervangende behandeling: ze neemt de taak van de nieren gedeeltelijk over bij mensen van wie de nieren (bijna) niet meer werken. De behandeling verwijdert afvalstoffen en overtollig vocht uit het lichaam.

Voor wie ermee te maken krijgt, is dialyse vaak een ingrijpend gegeven. Het houdt iemand in leven, maar vraagt ook veel, en roept vragen op over hoe het werkt, wat het betekent voor het dagelijks leven, en of je er ook van mag afzien.

Op deze pagina leest u wat dialyse is, wanneer het nodig is, welke vormen er zijn, hoe een behandeling verloopt, welke impact het heeft, en hoe het zich verhoudt tot keuzes rond behandeling en het levenseinde.

In het kort: Dialyse vervangt een deel van de nierfunctie als de nieren (bijna) niet meer werken, en verwijdert afvalstoffen en vocht. Er zijn twee vormen: hemodialyse (met een kunstnier) en peritoneale dialyse (via het buikvlies). Het is een ingrijpende behandeling. U kunt dialyse weigeren of ermee stoppen; soms is een conservatieve behandeling een passend alternatief.

Wat is dialyse?

Dialyse is een behandeling die de functie van de nieren gedeeltelijk overneemt. Gezonde nieren zuiveren het bloed van afvalstoffen en verwijderen overtollig vocht via de urine. Werken de nieren niet of nauwelijks meer, dan kan dialyse die taak deels overnemen.

Met dialyse wordt ongeveer tien procent van de normale nierfunctie overgenomen. Dat klinkt weinig, maar het is voldoende om het lichaam te laten blijven functioneren. Toch werkt het veel minder goed dan gezonde nieren, en blijven er vaak klachten en beperkingen.

Dialyse is daarmee letterlijk een levensreddende of levensverlengende behandeling: zonder zuivering van het bloed zouden zich afvalstoffen ophopen die het lichaam vergiftigen.

Wanneer is dialyse nodig?

Dialyse wordt nodig wanneer de nieren zo slecht functioneren dat het lichaam zichzelf niet meer kan zuiveren. Meestal is dat het geval als de nierfunctie is gedaald tot ongeveer vijf tot vijftien procent.

De oorzaak is vaak chronische nierschade, waarbij nierweefsel onherstelbaar beschadigd is geraakt. De nieren hebben reservecapaciteit, maar als die op raakt, is een nierfunctievervangende behandeling nodig. Soms is dialyse ook tijdelijk nodig, bij acuut nierfalen waarbij de nieren zich nog kunnen herstellen.

In de fase voordat dialyse begint, de predialysefase, wordt vaak met een dieet en medicatie geprobeerd de achteruitgang van de nierfunctie te vertragen. Wanneer dat niet meer voldoende is, komt dialyse in beeld.

Vormen van dialyse

Er bestaan twee hoofdvormen van dialyse. Ze bereiken hetzelfde doel, het zuiveren van het bloed, maar op een verschillende manier. De onderstaande tabel zet ze naast elkaar.

Vorm Hoe het werkt
Hemodialyse Het bloed wordt buiten het lichaam gezuiverd met een kunstnier
Peritoneale dialyse Het eigen buikvlies dient als filter, via spoelvloeistof in de buik

Hemodialyse gebeurt meestal enkele keren per week in een dialysecentrum, soms thuis. Peritoneale dialyse wordt doorgaans thuis uitgevoerd en is vaak beter in het dagelijks leven in te passen. Welke vorm het beste past, hangt af van de medische situatie en uw persoonlijke voorkeur, en wordt met het predialyseteam besproken.

Hoe verloopt een behandeling?

Bij hemodialyse is er een toegang tot de bloedbaan nodig. Vaak is dat een shunt: een operatief gemaakte verbinding tussen een slagader en een ader, meestal in de arm. Soms wordt tijdelijk een katheter gebruikt.

Tijdens de behandeling wordt uw bloed via die toegang naar de kunstnier geleid, die de afvalstoffen en het overtollige vocht eruit filtert en het gezuiverde bloed terugstuurt. Een hemodialysebehandeling duurt gemiddeld ongeveer vier uur en vindt meestal enkele keren per week plaats.

Bij peritoneale dialyse loopt via een katheter spoelvloeistof de buik in, die afvalstoffen en vocht opneemt en daarna weer wordt afgevoerd. Dit kan in een vast ritme over de dag, of ’s nachts met een apparaat, en gebeurt meestal thuis.

Impact op het dagelijks leven

Dialyse is een intensieve behandeling die diep ingrijpt in het dagelijks leven, en vaak ook in dat van de naasten. Het is goed om daar een reëel beeld van te hebben.

Hemodialyse vraagt regelmatig tijd, vaak meerdere dagdelen per week in het dialysecentrum. Bij beide vormen hoort meestal een aangepast dieet en een vochtbeperking, omdat dialyse maar een deel van de nierfunctie overneemt. Ook aanvullende medicatie is vaak nodig.

Tegelijk kunnen veel mensen, met goede begeleiding van het dialyseteam, een waardevol leven leiden met dialyse. Het vraagt aanpassing en aandacht, maar het hoeft het leven niet over te nemen. Hoe dat in uw situatie uitpakt, is heel persoonlijk.

Afzien van dialyse

Dialyse is niet altijd de enige of de beste keuze. Bij eindstadium nierfalen zijn er meerdere mogelijkheden: een niertransplantatie, hemodialyse, peritoneale dialyse, of afzien van nierfunctievervangende behandeling.

Dat laatste heet een conservatieve behandeling: in plaats van dialyse worden met medicijnen en een dieet de klachten zo goed mogelijk verlicht. In bepaalde situaties, bijvoorbeeld bij kwetsbare ouderen met meerdere aandoeningen, draagt dialyse niet altijd bij aan een langer leven, en kan een conservatieve behandeling een passend en gelijkwaardig alternatief zijn.

Het is een ingrijpende, persoonlijke afweging, waarbij naast de overlevingskans ook de kwaliteit van leven zwaar weegt. Zo’n keuze wordt zorgvuldig en in overleg met arts en naasten gemaakt. Dit raakt aan het maken van behandelbeperkingen en het afzien van behandeling.

Dialyse en uw wensen

Omdat dialyse zo ingrijpend is, en omdat afzien ervan grote gevolgen heeft, is het waardevol dat uw eigen wensen bekend zijn. U heeft het recht om mee te beslissen over uw behandeling.

U kunt een behandeling als dialyse weigeren, of in overleg besluiten ermee te stoppen. Zo’n besluit wordt zorgvuldig genomen, omdat zonder dialyse iemand met ernstig nierfalen zal overlijden. U kunt uw wensen hierover vooraf vastleggen in een wilsverklaring.

Wie nadenkt over wat hij in bepaalde situaties wel of niet wil, kan dat breed bekijken. Ook een keuze om niet gereanimeerd te worden hoort daarbij, en die kunt u zichtbaar maken met een niet-reanimerenpenning. Bespreek uw wensen met uw arts en uw naasten, zodat ze bekend zijn wanneer het nodig is.

Organisaties en hulpbronnen

Nieren.nl
Informatie en ervaringsverhalen over nierziekten, dialyse en niertransplantatie.

Nierstichting
Informatie over nierziekten, dialyse en onderzoek, en steun voor nierpatiënten.

Thuisarts.nl
Onafhankelijke patientinformatie over de nieren en nierproblemen.

Wensen voor zorg en behandeling
Informatie over het vastleggen en bespreken van uw behandelwensen.

Patientenfederatie – Patientenfederatie Nederland
Informatie over palliatieve zorg en het tijdig praten over wensen rond het levenseinde.

Veelgestelde vragen over dialyse

1. Wat is dialyse?

Dialyse is een behandeling die de functie van de nieren gedeeltelijk overneemt bij mensen van wie de nieren (bijna) niet meer werken. De behandeling verwijdert afvalstoffen en overtollig vocht uit het lichaam, iets wat gezonde nieren normaal zelf doen. Dialyse neemt ongeveer tien procent van de nierfunctie over, wat voldoende is om het lichaam te laten functioneren.

2. Wanneer is dialyse nodig?

Dialyse wordt nodig als de nieren zo slecht zijn gaan werken dat het lichaam zichzelf niet meer kan zuiveren. Meestal is dat als de nierfunctie is gedaald tot ongeveer vijf tot vijftien procent. Dan hopen afvalstoffen en vocht zich op. Dialyse kan blijvend nodig zijn bij chronisch nierfalen, of tijdelijk bij acuut nierfalen waarbij de nieren zich nog kunnen herstellen.

3. Hoeveel van de nierfunctie neemt dialyse over?

Dialyse neemt ongeveer tien procent van de normale nierfunctie over. Dat is genoeg om in leven te blijven, maar werkt veel minder goed dan gezonde nieren of een niertransplantatie. Daarom blijven er vaak klachten bestaan en is meestal ook een dieet en aanvullende medicatie nodig om de nierfunctie zo goed mogelijk te ondersteunen.

4. Welke vormen van dialyse zijn er?

Er zijn twee hoofdvormen. Bij hemodialyse wordt het bloed buiten het lichaam gezuiverd met een kunstnier, meestal enkele keren per week in een dialysecentrum of soms thuis. Bij peritoneale dialyse wordt het eigen buikvlies als filter gebruikt: via een katheter loopt spoelvloeistof in en uit de buik. Peritoneale dialyse gebeurt meestal thuis en is vaak beter in het dagelijks leven in te passen.

5. Wat is het verschil tussen hemodialyse en peritoneale dialyse?

Bij hemodialyse zuivert een machine met een kunstnier het bloed buiten het lichaam, doorgaans in een dialysecentrum, meestal drie keer per week gedurende enkele uren. Bij peritoneale dialyse gebeurt de zuivering in het lichaam zelf, via het buikvlies, en wordt de behandeling meestal thuis uitgevoerd. Welke vorm passend is, hangt af van de medische situatie en uw persoonlijke voorkeur.

6. Hoe verloopt een hemodialysebehandeling?

Bij hemodialyse wordt uw bloed via een toegang tot de bloedbaan, vaak een shunt in de arm, naar een kunstnier geleid. Die filtert afvalstoffen en vocht eruit en stuurt het gezuiverde bloed terug. Een behandeling duurt gemiddeld zo’n vier uur en vindt meestal enkele keren per week plaats. Soms wordt in plaats van een shunt tijdelijk een katheter gebruikt.

7. Is dialyse een blijvende behandeling?

Bij chronisch nierfalen is dialyse vaak blijvend nodig, omdat beschadigd nierweefsel niet herstelt. Dialyse kan dan worden voortgezet totdat eventueel een niertransplantatie mogelijk is. Bij acuut nierfalen kan dialyse tijdelijk zijn: als de nieren zich herstellen, is verdere dialyse niet meer nodig. Wat in uw situatie geldt, bespreekt u met uw arts.

8. Welke invloed heeft dialyse op het dagelijks leven?

Dialyse is een intensieve behandeling die diep ingrijpt in het dagelijks leven, en vaak ook in dat van naasten. Hemodialyse vraagt regelmatig tijd in het dialysecentrum, en bij beide vormen horen meestal een dieet en vochtbeperking. Veel mensen kunnen er goed mee leven, maar het vraagt aanpassing. Goede begeleiding door het dialyseteam is daarbij belangrijk.

9. Kan ik dialyse weigeren of ermee stoppen?

Ja. Dialyse is een medische behandeling, en u heeft het recht om die te weigeren of, in overleg, ermee te stoppen. Dat is een ingrijpende keuze, want zonder dialyse zal iemand met ernstig nierfalen overlijden. Daarom wordt zo’n besluit zorgvuldig en in overleg genomen. U kunt uw wensen hierover ook vooraf vastleggen in een wilsverklaring.

10. Wat is een conservatieve behandeling?

Een conservatieve behandeling is de keuze om af te zien van dialyse, en in plaats daarvan met medicijnen en een dieet de klachten zo goed mogelijk te verlichten. In bepaalde situaties, bijvoorbeeld bij kwetsbare ouderen met een complexe voorgeschiedenis, draagt dialyse niet altijd bij aan een langer leven, en kan een conservatieve behandeling een passend en gelijkwaardig alternatief zijn.

11. Draagt dialyse altijd bij aan een langer leven?

Niet altijd. Voor veel mensen verlengt en verbetert dialyse het leven, maar in sommige situaties, zoals bij kwetsbare ouderen met meerdere aandoeningen, leven mensen met een conservatieve behandeling soms even lang als met dialyse. De afweging is persoonlijk en medisch, en wordt zorgvuldig besproken, waarbij ook de kwaliteit van leven een belangrijke rol speelt.

12. Wat heeft dialyse met niet-reanimeren te maken?

Beide gaan over keuzes rond ingrijpende medische behandelingen. Net als bij reanimatie kunt u, eventueel vooraf, aangeven of u dialyse wel of niet wilt ondergaan of voortzetten. Wie nadenkt over zijn behandelwensen kan die het beste breed bekijken en vastleggen in een wilsverklaring, en een keuze om niet gereanimeerd te worden zichtbaar maken met een niet-reanimerenpenning.

Marieke van den Berg

Marieke van den Berg

Redactrice patiëntenrechten en wilsverklaringen | Gespecialiseerd in wilsverklaringen, medische rechten en het vastleggen van behandelwensen.