Abstineren: afzien van een zinloze behandeling

Geschreven door Marieke van den Berg | Redactrice patiëntenrechten en wilsverklaringen | Leestijd: 10 min

Abstineren betekent het staken van, of niet beginnen aan, een medische behandeling omdat die zinloos is geworden. Het gaat meestal om levensverlengend handelen dat geen redelijk doel meer dient, waarna de zorg zich richt op comfort.

Het is een term die u kunt tegenkomen rond het levenseinde, in het ziekenhuis of het verpleeghuis. Voor patiënten en naasten roept het vragen op: betekent het dat er niets meer gedaan wordt, en hoe verhoudt het zich tot euthanasie?

Op deze pagina leest u wat abstineren is, wanneer en waarom ervoor gekozen wordt, wie erover beslist, en hoe het zich verhoudt tot comfortzorg, euthanasie en uw eigen wensen rond behandeling.

In het kort: Abstineren is het staken of niet starten van een medisch zinloze, levensverlengende behandeling. Het is normaal medisch handelen, geen euthanasie. De zorg stopt niet: pijnbestrijding, verpleging en comfort gaan juist door. Een arts beslist op medische gronden, en u heeft altijd het recht een behandeling te weigeren. U kunt uw wensen vooraf vastleggen.

Wat is abstineren?

Abstineren is een medische term voor het staken van, of niet beginnen aan, een behandeling omdat die naar medisch inzicht zinloos is geworden. Het wordt ook wel afzien van behandeling of een abstinerend beleid genoemd.

Het gaat doorgaans om levensverlengend medisch handelen dat geen redelijk doel meer dient: behandelingen waarvan de kans op verbetering nihil is. In plaats van door te behandelen, wordt de aandacht verlegd naar comfort en kwaliteit van leven.

Abstineren wordt beschouwd als normaal, zorgvuldig medisch handelen. Niet voor niets bestaat de oude medische wijsheid: bij twijfel niet doen. Soms is het juist goede zorg om iets na te laten, in plaats van te blijven behandelen.

Wanneer wordt er geabstineerd?

Er wordt geabstineerd wanneer verder behandelen geen redelijk doel meer dient. Daar liggen meestal een of meer van de volgende redenen aan ten grondslag.

– De behandeling is medisch kansloos geworden
– De nadelen en belasting wegen niet meer op tegen de mogelijke voordelen
– De patiënt weigert de behandeling

Vaak speelt dit in de laatste levensfase. Behandelingen als reanimatie, beademing of intensieve chemotherapie leveren dan geen gezondheidswinst meer op en belasten de patiënt vooral. In zo’n situatie kan afzien van behandeling de meest passende en menselijke keuze zijn.

Wie beslist over abstineren?

Bij abstineren komen twee dingen samen: het medisch oordeel en de wil van de patiënt. Wie uiteindelijk beslist, hangt af van de situatie.

Het besluit dat een behandeling medisch zinloos is, is in de kern een medische beslissing. De arts neemt die na zorgvuldige afweging, vaak in overleg met andere zorgverleners. Een arts is niet verplicht een behandeling te geven die geen redelijk doel dient.

Daarnaast heeft de wilsbekwame patiënt altijd het recht om een behandeling te weigeren. Bij een wilsonbekwame patiënt wordt de vertegenwoordiger betrokken. In alle gevallen zijn goed overleg en heldere uitleg aan de patiënt en de naasten essentieel.

Comfortzorg gaat door

Een hardnekkig misverstand is dat abstineren betekent dat er niets meer gedaan wordt. Het tegendeel is waar: alleen de zinloze, levensverlengende behandelingen worden gestaakt. De zorg zelf gaat door, en verschuift van behandelen naar comfort.

Wordt gestaakt of niet gestart Gaat door
Levensverlengende behandelingen (zoals reanimatie, beademing) Verpleegkundige zorg en verzorging
Ingrijpende, zinloze ingrepen Pijn-, benauwdheids- en onrustbestrijding
Behandelingen zonder kans op weldoen Liefdevolle begeleiding en aandacht

De zorg is vanaf dat moment helemaal gericht op het comfort van de patiënt. Goede palliatieve zorg wordt dan juist belangrijker. Niemand wordt aan zijn lot overgelaten: het doel verschuift van langer leven naar zo goed mogelijk leven in de tijd die er is.

Abstineren is geen euthanasie

Abstineren wordt soms verward met euthanasie, maar het zijn wezenlijk verschillende dingen. Het is belangrijk dat onderscheid helder te hebben.

Bij abstineren wordt een zinloze behandeling gestaakt of niet gestart, waarna de ziekte zijn natuurlijke beloop heeft. De dood is dan het gevolg van de onderliggende ziekte, niet van een ingreep. Bij euthanasie wordt het leven op uitdrukkelijk verzoek actief beëindigd met daarvoor bedoelde medicijnen.

Daarom valt abstineren onder normaal medisch handelen en niet onder de euthanasiewet, met haar eigen strikte zorgvuldigheidseisen. Het zijn juridisch en moreel verschillende beslissingen, ook al spelen ze beide rond het levenseinde.

Verschil met versterven en sedatie

Rond het levenseinde komen meer termen voor die op abstineren lijken, maar er net iets anders zijn. Twee daarvan zijn versterven en palliatieve sedatie.

Versterven verwijst doorgaans naar het stoppen of uitblijven van eten en drinken in de stervensfase, als onderdeel van een natuurlijk sterfproces. Abstineren is breder en gaat over medische behandelingen in het algemeen, niet alleen over voeding en vocht.

Palliatieve sedatie is weer iets anders: het opzettelijk verlagen van het bewustzijn in de laatste levensfase om ondraaglijke klachten te verlichten. Het doel daarvan is comfort, niet het verkorten of verlengen van het leven. Al deze begrippen kunnen passen binnen goede zorg rond het levenseinde, maar ze betekenen niet hetzelfde.

Abstineren zelf vastleggen

U hoeft niet af te wachten tot een arts over abstineren begint. Als wilsbekwame patiënt heeft u altijd het recht om een behandeling te weigeren, en u kunt dat ook vooraf vastleggen.

In een wilsverklaring of als onderdeel van uw behandelbeperkingen kunt u aangeven welke levensverlengende behandelingen u in bepaalde situaties niet meer wilt. Een arts moet een geldige, weloverwogen weigering respecteren.

Niet meer gereanimeerd willen worden is hiervan een bekend voorbeeld. U kunt die keuze vastleggen en zichtbaar maken met een niet-reanimerenpenning. Bespreek uw wensen met uw huisarts en uw naasten, zodat ze bekend zijn op het moment dat het nodig is.

Organisaties en hulpbronnen

KNMG – artsenfederatie
Informatie over medische beslissingen rond het levenseinde, waaronder het staken van zinloze behandeling.

Thuisarts.nl
Onafhankelijke patientinformatie over het levenseinde en het gesprek daarover met uw arts.

Over palliatieve zorg
Informatie over zorg en comfort in de laatste levensfase.

Patientenfederatie – Patientenfederatie Nederland
Informatie over palliatieve zorg en het tijdig praten over wensen rond het levenseinde.

Rijksoverheid
Officiele informatie over zorg, behandeling en keuzes rond het levenseinde.

Veelgestelde vragen over abstineren

1. Wat betekent abstineren?

Abstineren betekent het staken van, of niet beginnen aan, een medische behandeling omdat die naar medisch inzicht zinloos is geworden. Het gaat meestal om levensverlengend handelen dat geen redelijk doel meer dient. Abstineren wordt ook wel afzien van behandeling of een abstinerend beleid genoemd. Het wordt gezien als normaal, zorgvuldig medisch handelen.

2. Wat is een abstinerend beleid?

Een abstinerend beleid is de afspraak om geen levensverlengende behandelingen meer te starten of voort te zetten, omdat die naar medisch inzicht zinloos zijn. De aandacht verschuift dan van genezen of leven verlengen naar comfort en kwaliteit van leven. De verpleegkundige zorg en pijn- en klachtenbestrijding gaan gewoon door; alleen het zinloze, ingrijpende behandelen wordt achterwege gelaten.

3. Wanneer wordt er geabstineerd?

Er wordt geabstineerd als verder behandelen geen redelijk doel meer dient. Dat kan zijn omdat een behandeling medisch kansloos is, omdat de nadelen niet meer opwegen tegen de voordelen, of omdat de patiënt de behandeling weigert. Vaak gaat het om de laatste levensfase, waarin behandelingen als reanimatie, beademing of intensieve chemotherapie geen winst meer opleveren en vooral belasten.

4. Van welke behandelingen wordt bij abstineren afgezien?

Bij abstineren wordt afgezien van ingrijpende, levensverlengende behandelingen waarvan de kans op verbetering nihil is. Voorbeelden zijn reanimatie, kunstmatige beademing, agressieve chemotherapie, ingrijpende antibioticakuren en kunstmatige toediening van voeding. Welke behandelingen het betreft, hangt af van de situatie en wordt zorgvuldig afgewogen en besproken met de patiënt of diens vertegenwoordiger.

5. Is abstineren hetzelfde als niets meer doen?

Nee. Abstineren betekent dat zinloze, levensverlengende behandelingen worden gestaakt of niet gestart, maar de zorg gaat door. De verpleegkundige zorg, het verlichten van pijn, benauwdheid en onrust, en liefdevolle begeleiding worden juist belangrijker. De aandacht verschuift van behandelen naar comfort: goede palliatieve zorg in de laatste levensfase.

6. Wie beslist over abstineren?

Het besluit om af te zien van een medisch zinloze behandeling is in de kern een medische beslissing, die de arts neemt na zorgvuldig overleg, vaak met meerdere disciplines. Daarnaast heeft de wilsbekwame patiënt altijd het recht om een behandeling te weigeren. Bij een wilsonbekwame patiënt wordt de vertegenwoordiger betrokken. Goede uitleg aan patiënt en naasten is steeds essentieel.

7. Mag ik zelf om abstineren vragen?

U heeft als wilsbekwame patiënt altijd het recht om een behandeling te weigeren, en dus om geen levensverlengende behandeling meer te willen. U kunt dit ook vooraf vastleggen, bijvoorbeeld in een wilsverklaring of als behandelbeperking. Een arts moet een geldige, weloverwogen weigering respecteren. Het is verstandig dit tijdig met uw arts en naasten te bespreken.

8. Is abstineren een vorm van euthanasie?

Nee. Bij abstineren wordt een zinloze behandeling gestaakt of niet gestart, waarna de ziekte zijn natuurlijke beloop heeft. Bij euthanasie wordt het leven op verzoek actief beëindigd met daarvoor bedoelde medicijnen. Abstineren wordt beschouwd als normaal medisch handelen en valt niet onder de euthanasiewet. Het zijn juridisch en moreel verschillende dingen.

9. Wat is het verschil tussen abstineren en versterven?

Abstineren is het staken of niet starten van medische, levensverlengende behandelingen omdat die zinloos zijn. Versterven verwijst doorgaans naar het stoppen of uitblijven van eten en drinken in de stervensfase, als onderdeel van een natuurlijk sterfproces. De begrippen overlappen soms, maar abstineren is breder en gaat over medische behandelingen in het algemeen.

10. Wat is het verschil tussen abstineren en palliatieve sedatie?

Bij abstineren worden zinloze behandelingen achterwege gelaten. Palliatieve sedatie is iets anders: het opzettelijk verlagen van het bewustzijn in de laatste levensfase om ondraaglijke klachten te verlichten. Het doel van sedatie is comfort, niet het leven verkorten of verlengen. Beide kunnen onderdeel zijn van goede zorg rond het levenseinde, maar het zijn verschillende handelingen.

11. Wat heeft abstineren met niet-reanimeren te maken?

Niet meer gereanimeerd willen worden is een voorbeeld van afzien van een levensverlengende behandeling, en past daarmee binnen het idee van abstineren. Wie heeft vastgelegd niet gereanimeerd te willen worden, kiest ervoor deze ingrijpende behandeling niet te ondergaan. U kunt dat vastleggen in een wilsverklaring en zichtbaar maken met een niet-reanimerenpenning.

12. Hoe leg ik mijn wensen rond abstineren vast?

U kunt uw wens om af te zien van bepaalde levensverlengende behandelingen vastleggen in een schriftelijke wilsverklaring of als onderdeel van uw behandelbeperkingen. Daarin kunt u aangeven welke behandelingen u in welke situaties niet meer wilt. Bespreek dit met uw huisarts, zodat het in uw dossier staat, en met uw naasten of vertegenwoordiger, zodat uw wensen bekend zijn.

Marieke van den Berg

Marieke van den Berg

Redactrice patiëntenrechten en wilsverklaringen | Gespecialiseerd in wilsverklaringen, medische rechten en het vastleggen van behandelwensen.